Phương tốt nghiệp đại học ngành kế toán, đầu tháng 8 năm 2026 được một công ty thương mại ở Hà Nội nhận vào làm. Lương thỏa thuận 12 triệu đồng một tháng, nhưng phòng nhân sự nói thử việc ba tháng, hưởng 70 phần trăm, tức 8,4 triệu đồng. Làm được 45 ngày, trưởng phòng gọi lên bảo: "Em chưa đạt, nhưng công ty cho thử thêm một tháng nữa, vẫn mức lương đó".
Phương không biết nên cảm ơn hay nên hỏi lại. Câu chuyện này rất hay gặp với người mới đi làm, và trong đó có ít nhất ba chỗ công ty đang làm chưa đúng luật. Mình cùng gỡ từng chỗ một.
Thử việc được kéo dài tối đa bao lâu?
Bộ luật Lao động 2019 không để công ty tự đặt thời gian thử việc bao lâu cũng được. Thời gian thử việc do hai bên thỏa thuận, nhưng có trần theo tính chất công việc. Thứ nhất, công việc của người quản lý doanh nghiệp thì không quá 180 ngày. Thứ hai, công việc cần trình độ từ cao đẳng trở lên thì không quá 60 ngày. Thứ ba, công việc cần trình độ trung cấp, công nhân kỹ thuật, nhân viên nghiệp vụ thì không quá 30 ngày. Còn lại, các công việc khác không quá 6 ngày làm việc.
Phương làm kế toán, cần bằng đại học, nên trần là 60 ngày. Ba tháng thử việc mà công ty đưa ra đã vượt trần ngay từ đầu. Và luật còn nói rõ thêm một ý: mỗi công việc chỉ được thử việc một lần. Lời đề nghị "thử thêm một tháng nữa" nghe có vẻ là ưu ái, nhưng thực chất là thử việc lần hai cho cùng một vị trí, điều mà luật không cho phép.
Một điểm nữa ít người để ý: nếu hợp đồng lao động có thời hạn dưới một tháng thì không được áp dụng thử việc. Làm công việc ngắn ngày thì vào làm là làm thật, hưởng lương thật.
Lương thử việc ít nhất là bao nhiêu?
Lương thử việc do hai bên thỏa thuận, nhưng ít nhất phải bằng 85 phần trăm mức lương của chính công việc đó. Với mức 12 triệu đồng, lương thử việc của Phương không được thấp hơn 10,2 triệu đồng. Con số 8,4 triệu đồng mà công ty trả là thấp hơn mức luật cho phép, mỗi tháng hụt 1,8 triệu đồng.
Nghe tới đây chắc bạn sẽ hỏi: mình đã ký đồng ý mức 70 phần trăm rồi thì sao? Thỏa thuận trái với mức tối thiểu của luật thì phần trái luật đó không ràng buộc được người lao động. Bạn vẫn có quyền đề nghị công ty trả bù phần chênh lệch cho những ngày đã làm. Còn mấy chuyện như "thử việc không lương", "học việc không lương" mà thực chất là bạn làm việc thật, tạo ra sản phẩm thật cho công ty, thì cũng không thể gọi là thử việc hợp lệ.
Bị cho nghỉ giữa chừng thì được gì?
Đây là chỗ người lao động cần nghe cho kỹ, vì luật ở đây không nghiêng hẳn về phía mình. Trong thời gian thử việc, mỗi bên đều có quyền hủy bỏ hợp đồng thử việc, hoặc hủy bỏ hợp đồng lao động đã ký có kèm thử việc, mà không cần báo trước và không phải bồi thường. Nghĩa là công ty được quyền cho bạn nghỉ ngay, và bạn cũng được quyền nghỉ ngay nếu thấy chỗ làm không hợp.
Nhưng "không phải bồi thường" không có nghĩa là "không phải trả lương". Những ngày bạn đã làm thì công ty vẫn phải trả đủ lương thử việc, ít nhất 85 phần trăm như đã nói. Quyền hủy bỏ này cũng chỉ tồn tại trong thời gian thử việc hợp lệ. Nếu công ty kéo thử việc quá trần rồi mới cho nghỉ, phần thời gian vượt trần là chỗ bạn có cơ sở để lập luận rằng mình đã là người lao động chính thức, và việc cho nghỉ lúc đó phải tuân theo quy định về chấm dứt hợp đồng lao động.
Khi kết thúc thời gian thử việc, công ty phải thông báo kết quả cho bạn. Đạt yêu cầu thì tiếp tục thực hiện hợp đồng lao động đã ký, hoặc phải ký hợp đồng lao động nếu trước đó chỉ ký hợp đồng thử việc riêng. Không đạt thì chấm dứt. Hết thời gian thử việc mà công ty im lặng, vẫn để bạn đi làm bình thường, thì thực tế thường được hiểu là bạn đã đạt và quan hệ lao động chính thức đã bắt đầu.
Những chỗ người mới đi làm hay hiểu sai
Ngộ nhận thứ nhất là "thử việc thì không có bảo hiểm". Nếu nội dung thử việc được ghi ngay trong hợp đồng lao động có thời hạn từ một tháng trở lên, thì quan hệ lao động đã hình thành, và theo Luật Bảo hiểm xã hội 2024, người làm việc theo hợp đồng lao động từ đủ một tháng trở lên thuộc diện đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc. Còn nếu ký hợp đồng thử việc riêng, thời gian đó thường chưa thuộc diện đóng bắt buộc.
Ngộ nhận thứ hai là phải nộp bằng gốc, thẻ căn cước gốc hoặc nộp một khoản tiền "đặt cọc giữ chỗ" thì mới được nhận thử việc. Bộ luật Lao động cấm người sử dụng lao động giữ bản chính giấy tờ tùy thân, văn bằng, chứng chỉ của người lao động, và cấm buộc người lao động nộp tiền hay tài sản để bảo đảm thực hiện hợp đồng. Bạn chỉ nên đưa bản sao.
Ngộ nhận thứ ba là thử việc chỉ cần nói miệng. Luật cho phép thỏa thuận thử việc trong hợp đồng lao động hoặc ký hợp đồng thử việc riêng. Không có giấy tờ gì thì lúc tranh chấp, bạn rất khó chứng minh mức lương đã hứa, ngày bắt đầu và công việc được giao.
Bạn nên làm gì ngay từ ngày đầu
Trước khi đi làm, hãy xin bản hợp đồng thử việc hoặc hợp đồng lao động có ghi thời gian thử việc, mức lương chính thức, mức lương thử việc, công việc và địa điểm làm việc. Đọc kỹ hai con số: số ngày thử việc có vượt trần không, và lương thử việc có dưới 85 phần trăm không. Thấy sai thì hỏi lại ngay lúc ký, đó là lúc dễ nói chuyện nhất.
Trong lúc làm, giữ lại những thứ chứng minh bạn đã thực sự làm việc: tin nhắn giao việc, email, bảng chấm công, ảnh thẻ nhân viên, sao kê tài khoản nhận lương. Nếu bị cho nghỉ, hãy đề nghị công ty thanh toán đủ lương cho những ngày đã làm và trả lại giấy tờ, nếu họ đang giữ.
Với trường hợp của Phương, cách nói chuyện mềm mà chắc là gửi email cho phòng nhân sự: nêu rằng vị trí kế toán có trần thử việc 60 ngày, chỉ được thử một lần, lương thử việc ít nhất 85 phần trăm, và đề nghị công ty hoặc ký hợp đồng chính thức, hoặc thông báo kết quả không đạt kèm thanh toán phần lương còn thiếu. Nếu không được giải quyết, bạn có thể yêu cầu hòa giải viên lao động hòa giải; hòa giải không thành thì khởi kiện ra tòa án nhân dân khu vực, trong thời hiệu một năm kể từ ngày phát hiện quyền lợi bị vi phạm.
Ba điều cần nhớ về thử việc
Thứ nhất, thử việc có trần: 6 ngày làm việc, 30 ngày, 60 ngày hoặc 180 ngày tùy công việc, và mỗi công việc chỉ được thử một lần. Thứ hai, lương thử việc không dưới 85 phần trăm lương chính thức, và những ngày đã làm thì luôn phải được trả. Thứ ba, trong thời gian thử việc hợp lệ, cả hai bên đều được nghỉ ngang không cần báo trước, nên hãy giữ giấy tờ và bằng chứng ngay từ đầu để không thiệt phần tiền của mình.
Hỏi đáp nhanh
Công ty bắt thử việc 3 tháng với vị trí nhân viên văn phòng có đúng không?
Phụ thuộc trình độ công việc đòi hỏi. Công việc cần bằng cao đẳng trở lên thì thử việc không quá 60 ngày, trung cấp hoặc nhân viên nghiệp vụ không quá 30 ngày. Chỉ công việc quản lý doanh nghiệp mới được tới 180 ngày.
Đang thử việc mà muốn nghỉ thì có phải báo trước không?
Không. Trong thời gian thử việc, mỗi bên đều có quyền hủy bỏ thỏa thuận mà không cần báo trước và không phải bồi thường. Công ty vẫn phải trả lương cho những ngày bạn đã làm.
Hết thử việc mà công ty không báo kết quả thì sao?
Luật buộc công ty phải thông báo kết quả khi hết thời gian thử việc. Nếu công ty im lặng và bạn vẫn tiếp tục đi làm, thực tế thường được hiểu là bạn đã đạt và phải được ký hoặc tiếp tục hợp đồng lao động chính thức.
Công ty đòi giữ bằng đại học gốc khi thử việc có được không?
Không được. Bộ luật Lao động cấm người sử dụng lao động giữ bản chính văn bằng, chứng chỉ, giấy tờ tùy thân của người lao động. Bạn chỉ nên nộp bản sao.
Lưu ý: Bài viết tổng hợp quy định đang có hiệu lực tại thời điểm đăng và chỉ mang tính tham khảo, không thay thế ý kiến pháp lý cho một vụ việc cụ thể. Văn bản pháp luật có thể được sửa đổi; vui lòng đối chiếu bản mới nhất hoặc trao đổi với luật sư trước khi quyết định.
