Linh, 23 tuổi, nhận việc đóng gói hàng cho một kho thương mại điện tử ở ngoại thành Hà Nội từ tháng 3 năm 2026. Quản lý nói đây là việc "cộng tác viên thời vụ", không ký hợp đồng, trả 30 nghìn đồng một giờ, chuyển khoản cuối tuần. Linh làm ca cố định từ 8 giờ sáng tới 5 giờ chiều, sáu ngày một tuần, mặc áo đồng phục kho, chấm công bằng vân tay, đi muộn bị trừ tiền. Tới tháng 9, kho cắt bớt người, Linh được báo qua tin nhắn: "Mai em không cần lên nữa".
Linh hỏi: mình không có hợp đồng, vậy có quyền gì không? Câu trả lời phụ thuộc vào một điều cốt lõi mà nhiều người, cả người lao động lẫn chủ sử dụng, đều hiểu sai: luật nhìn vào bản chất công việc, không nhìn vào cái tên.
Tên gọi không quyết định, bản chất mới quyết định
Bộ luật Lao động 2019 định nghĩa hợp đồng lao động là thỏa thuận về việc làm có trả công, tiền lương, điều kiện lao động, quyền và nghĩa vụ của mỗi bên. Và luật nói thêm một câu rất quan trọng: trường hợp hai bên thỏa thuận bằng tên gọi khác, nhưng có nội dung thể hiện về việc làm có trả công, tiền lương và sự quản lý, điều hành, giám sát của một bên, thì được coi là hợp đồng lao động.
Áp vào Linh: có việc làm, có trả lương theo giờ, có ca cố định, có đồng phục, có chấm công, có trừ tiền khi đi muộn. Đó là đủ dấu hiệu của sự quản lý, điều hành, giám sát. Gọi là "cộng tác viên" hay không ký giấy gì thì quan hệ này vẫn rất có khả năng được xác định là quan hệ lao động.
Ngược lại, một cộng tác viên thật sự thường tự quyết thời gian, cách làm, nhận việc theo từng đầu việc, được trả theo kết quả, không bị chấm công hay xử lý kỷ luật. Ví dụ người viết bài theo đơn đặt hàng, người chụp ảnh nhận từng buổi. Khi đó có thể là hợp đồng dịch vụ theo Bộ luật Dân sự, và quyền lợi khác hẳn.
Hợp đồng miệng có giá trị không?
Luật yêu cầu hợp đồng lao động phải làm bằng văn bản, hoặc giao kết qua phương tiện điện tử có giá trị như văn bản. Riêng hợp đồng có thời hạn dưới một tháng, hai bên được giao kết bằng lời nói, trừ một số trường hợp luật buộc phải có văn bản.
Linh làm liên tục sáu tháng mà không có văn bản, nghĩa là công ty đã vi phạm nghĩa vụ giao kết hợp đồng bằng văn bản. Lỗi này thuộc về phía sử dụng lao động, không làm mất quyền của Linh. Quan hệ lao động trên thực tế vẫn tồn tại và được chứng minh bằng các bằng chứng khác.
Cũng cần biết: Bộ luật Lao động hiện hành chỉ còn hai loại hợp đồng là không xác định thời hạn và xác định thời hạn không quá 36 tháng. Không còn loại "hợp đồng mùa vụ" như luật cũ. Hợp đồng xác định thời hạn chỉ được ký thêm một lần, sau đó nếu vẫn làm tiếp thì phải chuyển sang không xác định thời hạn. Hết hạn mà vẫn làm, 30 ngày không ký mới thì hợp đồng cũ tự chuyển thành không xác định thời hạn.
Có phải đóng bảo hiểm không?
Luật Bảo hiểm xã hội 2024, áp dụng từ ngày 1 tháng 7 năm 2025, đưa người làm việc theo hợp đồng lao động có thời hạn từ đủ một tháng trở lên vào diện đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc, kể cả trường hợp hai bên dùng tên gọi khác nhưng có nội dung của hợp đồng lao động. Câu này gần như chép lại định nghĩa của Bộ luật Lao động, nhằm chặn đúng kiểu "gọi là cộng tác viên để khỏi đóng bảo hiểm".
Còn với người làm dưới một tháng, không thuộc diện đóng bắt buộc, Bộ luật Lao động buộc công ty phải trả thêm cho người lao động, cùng kỳ trả lương, một khoản tương đương mức mà công ty lẽ ra phải đóng bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp. Nhiều người làm ngắn ngày không biết khoản này để đề nghị.
Bị cho nghỉ đột ngột thì đòi gì?
Nếu quan hệ của Linh được xác định là quan hệ lao động, thì việc nhắn tin "mai không cần lên" là đơn phương chấm dứt hợp đồng. Công ty phải có căn cứ luật định và phải báo trước. Không có căn cứ, không báo trước, thì đó là chấm dứt trái pháp luật. Khi đó công ty phải nhận người lao động trở lại làm việc, trả lương và đóng bảo hiểm cho những ngày không được làm, trả thêm ít nhất hai tháng tiền lương, cộng với tiền lương những ngày không báo trước. Nếu người lao động không muốn quay lại, công ty còn phải trả thêm trợ cấp thôi việc theo quy định. Linh cũng có quyền yêu cầu truy đóng bảo hiểm cho cả thời gian đã làm.
Tranh chấp về việc bị đơn phương chấm dứt hợp đồng không bắt buộc phải qua hòa giải, Linh có thể khởi kiện thẳng tới tòa án nhân dân khu vực, trong thời hiệu một năm kể từ ngày phát hiện quyền lợi bị vi phạm. Đương nhiên, việc tòa xác định có quan hệ lao động hay không sẽ dựa trên chứng cứ cụ thể, nên phần chuẩn bị chứng cứ quyết định rất nhiều.
Bằng chứng nên giữ và điều cần nhớ
Những thứ giúp chứng minh quan hệ lao động gồm: tin nhắn tuyển dụng, tin nhắn giao ca, nhóm chat công việc; sao kê tài khoản nhận lương đều đặn; ảnh đồng phục, thẻ ra vào; ảnh bảng phân ca, bảng chấm công; tin nhắn bị nhắc nhở, trừ tiền khi đi muộn; và tên, số liên lạc của đồng nghiệp làm cùng. Hãy chụp màn hình và lưu ra nơi khác ngay, vì nhóm chat có thể bị giải tán bất cứ lúc nào. Nếu còn đang làm, bạn cũng có thể gửi email hoặc tin nhắn đề nghị công ty ký hợp đồng bằng văn bản; câu trả lời của họ, dù đồng ý hay từ chối, đều là thêm một bằng chứng.
Ba điều cần nhớ: có trả lương và chịu quản lý, giám sát thì dù gọi là cộng tác viên vẫn có thể là hợp đồng lao động. Làm từ đủ một tháng trở lên theo quan hệ đó thì thuộc diện đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc. Và vì thường không có giấy tờ, bằng chứng phải được gom từ sớm, đừng đợi tới ngày bị cho nghỉ.
Hỏi đáp nhanh
Làm cộng tác viên có được đóng bảo hiểm xã hội không?
Nếu thực chất có trả lương và chịu sự quản lý, điều hành, giám sát, thời hạn từ đủ một tháng trở lên, thì dù gọi là cộng tác viên vẫn thuộc diện đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc. Cộng tác viên tự chủ, nhận việc theo kết quả thì thường không thuộc diện này.
Không ký hợp đồng thì có kiện công ty được không?
Được. Việc không lập hợp đồng bằng văn bản là lỗi của bên sử dụng lao động. Bạn chứng minh quan hệ lao động bằng tin nhắn giao việc, sao kê lương, bảng chấm công, đồng phục và người làm chứng.
Làm dưới một tháng thì có được khoản tiền bảo hiểm nào không?
Người không thuộc diện đóng bảo hiểm bắt buộc được công ty trả thêm, cùng kỳ trả lương, một khoản tương đương mức công ty lẽ ra phải đóng bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp.
Lưu ý: Bài viết tổng hợp quy định đang có hiệu lực tại thời điểm đăng và chỉ mang tính tham khảo, không thay thế ý kiến pháp lý cho một vụ việc cụ thể. Văn bản pháp luật có thể được sửa đổi; vui lòng đối chiếu bản mới nhất hoặc trao đổi với luật sư trước khi quyết định.
