Phát hiện hàng nhái, hàng giả nhãn hiệu của mình: xử lý thế nào, đòi bồi thường ra sao?

Chị Phương làm nước mắm truyền thống ở vùng biển Phú Yên cũ, nay thuộc tỉnh Đắk Lắk. Nhãn hiệu Biển Xanh Bà Tư của chị được cấp văn bằng từ năm 2022. Tháng 8 năm 2026, một khách quen nhắn ảnh: trên một sàn thương mại điện tử có gian hàng bán chai nước mắm dán nhãn y hệt, giá chỉ bằng một nửa. Cũng tuần đó, chị thấy ở chợ một loại mắm mang tên Biển Xanh Bà Tú, nhãn cùng màu, cùng hình chiếc thuyền. Chị giận lắm, định ra chợ thu hết hàng và đăng bài nêu tên người bán. Mình khuyên chị dừng lại một nhịp, vì làm sai thứ tự có thể khiến chị từ người bị hại thành người bị kiện.

Hàng giả mạo nhãn hiệu và hàng nhái khác nhau

Chai nước mắm dán nhãn y hệt là trường hợp hàng hóa giả mạo nhãn hiệu: gắn dấu hiệu trùng hoặc khó phân biệt với nhãn hiệu đã được bảo hộ, cho cùng loại hàng, mà không được chủ sở hữu cho phép. Còn Biển Xanh Bà Tú là trường hợp sử dụng dấu hiệu tương tự gây nhầm lẫn, thường gọi là hàng nhái. Cả hai đều là xâm phạm quyền đối với nhãn hiệu theo Luật Sở hữu trí tuệ, nhưng mức độ khác nhau.

Sự khác biệt quan trọng ở hậu quả. Hàng giả mạo nhãn hiệu, nếu cố ý ở quy mô thương mại và đạt ngưỡng thu lợi hoặc giá trị hàng theo luật định, có thể bị truy cứu tội xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp theo Bộ luật Hình sự. Nếu chất lượng bên trong cũng là giả, chẳng hạn không phải nước mắm thật mà pha chế, thì còn có thể liên quan tới các tội về sản xuất, buôn bán hàng giả, và với thực phẩm thì pháp luật xử lý rất nghiêm. Hàng nhái gây nhầm lẫn thì thường được xử lý bằng biện pháp hành chính hoặc dân sự.

Gom chứng cứ trước khi làm gì khác

Chứng cứ là thứ quyết định mọi con đường phía sau. Thứ nhất, mua mẫu hàng vi phạm, giữ hóa đơn hoặc lịch sử đơn hàng, giữ nguyên bao bì. Thứ hai, chụp lại trang bán hàng, tên gian hàng, đường dẫn, số lượng đã bán, ngày giờ chụp. Gian hàng trên mạng có thể biến mất sau một đêm. Thứ ba, với chứng cứ quan trọng, có thể nhờ thừa phát lại lập vi bằng ghi nhận việc mua hàng hoặc nội dung trang bán.

Thứ tư, cân nhắc yêu cầu giám định sở hữu trí tuệ. Tổ chức giám định sẽ cho kết luận dấu hiệu trên hàng kia có trùng hoặc tương tự gây nhầm lẫn với nhãn hiệu của chị hay không. Kết luận này không bắt buộc, nhưng giúp cơ quan xử lý và tòa án ra quyết định nhanh hơn. Cuối cùng, chuẩn bị sẵn bản sao văn bằng bảo hộ, và kiểm tra lại văn bằng còn hiệu lực, đúng nhóm hàng hóa.

Bốn con đường xử lý

Con đường thứ nhất là yêu cầu sàn thương mại điện tử gỡ sản phẩm. Các sàn lớn đều có kênh tiếp nhận khiếu nại về quyền sở hữu trí tuệ, và bản sửa đổi Luật Sở hữu trí tuệ có hiệu lực từ ngày 1 tháng 4 năm 2026 nhấn mạnh trách nhiệm của các nền tảng trong việc này. Gửi kèm văn bằng và ảnh so sánh, thường được xử lý trong vài ngày.

Con đường thứ hai là gửi văn bản cảnh báo tới người bán, yêu cầu ngừng bán, thu hồi hàng. Với người bán nhỏ lẻ không biết mình bán hàng vi phạm, cách này thường đủ.

Con đường thứ ba là yêu cầu xử lý hành chính. Chị có thể nộp đơn tới lực lượng quản lý thị trường, cơ quan công an hoặc cơ quan có thẩm quyền khác nơi xảy ra vi phạm. Biện pháp đi kèm có thể là phạt tiền, tịch thu, buộc loại bỏ yếu tố vi phạm, và buộc tiêu hủy hàng hóa giả mạo nhãn hiệu. Nếu hàng nhái nhập khẩu, chủ nhãn hiệu có thể nộp đơn đề nghị cơ quan hải quan kiểm tra, giám sát, tạm dừng làm thủ tục với lô hàng nghi vấn.

Con đường thứ tư là khởi kiện dân sự ra tòa án nhân dân có thẩm quyền, yêu cầu chấm dứt hành vi, xin lỗi công khai và bồi thường. Nếu có dấu hiệu tội phạm, chị có thể gửi tố giác tới cơ quan điều tra.

Tiền bồi thường được tính thế nào

Luật Sở hữu trí tuệ cho phép chị chọn cách tính thiệt hại vật chất: theo tổng thiệt hại thực tế tính được bằng tiền; hoặc theo lợi nhuận mà bên vi phạm thu được nhờ hành vi xâm phạm; hoặc theo giá cho thuê quyền sử dụng nhãn hiệu, như thể bên kia đã thuê nhãn hiệu của chị; hoặc nếu không xác định được bằng các cách đó, tòa ấn định mức bồi thường tùy mức độ thiệt hại, nhưng không quá một tỷ đồng theo bản sửa đổi luật năm 2025. Thiệt hại tinh thần, nếu chứng minh được, trong khoảng từ mười đến một trăm lần mức lương cơ sở, tức khoảng 25,3 triệu đến 253 triệu đồng với mức lương cơ sở hiện nay.

Con số trên giấy là vậy, nhưng chị Phương nên thực tế. Với người bán nhỏ lẻ trên sàn, mục tiêu chính thường là buộc họ ngừng bán và tiêu hủy hàng, chứ khoản bồi thường đòi được có khi không bù nổi thời gian theo kiện. Với xưởng sản xuất hàng giả quy mô lớn thì khác, đó là lúc đáng tính tới khởi kiện đòi bồi thường đầy đủ.

Một điểm ít người biết: chị có thể yêu cầu bên vi phạm thanh toán chi phí hợp lý để thuê luật sư. Vì vậy, hãy giữ hóa đơn các chi phí này.

Những chỗ hay làm sai

Thứ nhất, tự thu giữ hàng của người khác. Chủ nhãn hiệu không có quyền tịch thu, việc đó thuộc cơ quan nhà nước. Thứ hai, đăng bài nêu tên, ảnh người bán, gọi họ là lừa đảo khi chưa có kết luận. Chị có thể bị kiện ngược vì xúc phạm danh dự, uy tín. Thứ ba, nhãn hiệu chỉ mới nộp đơn, chưa được cấp văn bằng, mà đã đòi xử lý xâm phạm. Khi chưa có văn bằng, trừ nhãn hiệu nổi tiếng, rất khó yêu cầu cơ quan xử lý. Thứ tư, văn bằng đăng ký cho nhóm hàng hóa khác với hàng thực tế đang bán.

Ba điều cần nhớ: gom chứng cứ trước, hành động sau; chọn con đường tăng dần từ sàn, thư cảnh báo, xử lý hành chính tới tòa án; và đừng tự thu hàng hay bêu tên người bán khi chưa có kết luận của cơ quan có thẩm quyền.

Hỏi đáp nhanh

Chủ nhãn hiệu có được tự thu giữ hàng giả ngoài chợ không?

Không. Việc tạm giữ, tịch thu hàng hóa thuộc thẩm quyền cơ quan nhà nước như quản lý thị trường, công an. Chủ nhãn hiệu chỉ nên gom chứng cứ và gửi đơn yêu cầu xử lý.

Bán hàng giả mạo nhãn hiệu có bị xử lý hình sự không?

Có thể, nếu cố ý ở quy mô thương mại và đạt ngưỡng thu lợi hoặc giá trị hàng theo Bộ luật Hình sự. Dưới ngưỡng đó thì thường bị xử phạt hành chính và buộc tiêu hủy hàng.

Không chứng minh được thiệt hại cụ thể thì có đòi bồi thường được không?

Được. Khi không xác định được thiệt hại theo các cách thông thường, tòa có thể ấn định mức bồi thường tùy mức độ, trong giới hạn luật định. Bạn cũng có thể yêu cầu bên vi phạm trả chi phí thuê luật sư hợp lý.