Quỳnh là nhà thiết kế tự do ở Hà Nội. Tháng 6 năm 2026, bạn nhận làm bộ hai mươi hình minh họa cho một chuỗi cà phê, dùng công cụ trí tuệ nhân tạo để tạo phần lớn hình, rồi chỉnh lại màu và bố cục. Tháng 9, Quỳnh thấy một cửa hàng trên mạng in y nguyên ba hình trong bộ lên cốc và áo để bán. Bạn muốn kiện. Cùng lúc, chuỗi cà phê gửi lại hợp đồng, chỉ vào điều khoản Quỳnh cam kết chuyển giao toàn bộ quyền tác giả, và hỏi: hình làm bằng máy thì có quyền tác giả để mà chuyển không?
Câu hỏi này một năm trước còn bỏ ngỏ. Nay pháp luật Việt Nam đã có câu trả lời khá rõ, dù vẫn còn phần phải xét từng vụ.
Luật đã nói gì
Bản sửa đổi Luật Sở hữu trí tuệ có hiệu lực từ ngày 1 tháng 4 năm 2026 giao cho Chính phủ quy định việc phát sinh, xác lập quyền sở hữu trí tuệ khi đối tượng được tạo ra có sử dụng hệ thống trí tuệ nhân tạo. Ngay sau đó, Nghị định 134 năm 2026 của Chính phủ, sửa Nghị định 17 năm 2023 về quyền tác giả và quyền liên quan, có hiệu lực từ ngày 9 tháng 4 năm 2026, đặt ra quy tắc cụ thể.
Nguyên tắc gốc không đổi: chỉ con người mới là tác giả. Máy không đứng tên tác giả, không làm chủ sở hữu. Theo nghị định, quyền tác giả với tác phẩm có dùng trí tuệ nhân tạo chỉ phát sinh khi con người có đóng góp đáng kể và mang tính quyết định trong quá trình sáng tạo, và người đó được xác định là tác giả. Trường hợp sản phẩm hoàn toàn do hệ thống trí tuệ nhân tạo tạo ra, hoặc không đáp ứng đủ điều kiện, thì không phát sinh quyền tác giả, quyền liên quan.
Thế nào là đóng góp đáng kể
Đây là chỗ sẽ còn tranh cãi, vì chưa có án lệ. Nhưng có thể hình dung một dải từ yếu tới mạnh. Ở đầu yếu là gõ một câu lệnh ngắn, lấy kết quả đầu tiên, dùng nguyên trạng. Rất khó lập luận rằng con người đã đóng góp mang tính quyết định. Ở giữa là viết câu lệnh chi tiết, thử nhiều vòng, chọn lọc, ghép các phần, rồi chỉnh sửa tay đáng kể về bố cục, màu, chi tiết. Ở đầu mạnh là người vẽ phác thảo bằng tay, quyết định toàn bộ bố cục, nhân vật, rồi chỉ dùng công cụ cho một khâu như tô màu hay làm nền.
Trường hợp của Quỳnh nằm đâu đó ở giữa, và mỗi hình có thể khác nhau. Có hình bạn chỉnh nhiều, có hình gần như giữ nguyên. Khi tranh chấp, cơ quan có thẩm quyền và tòa án sẽ xem xét từng hình, dựa trên chứng cứ về quá trình làm. Cũng cần hiểu rằng phần được bảo hộ có thể chỉ là phần do con người tạo ra, không phải toàn bộ hình.
Dữ liệu đầu vào và tác phẩm của người khác
Một vấn đề khác là bạn đưa gì vào công cụ. Nếu bạn tải lên ảnh hay tranh của người khác rồi yêu cầu công cụ biến tấu, kết quả rất có thể là tác phẩm phái sinh làm khi chưa được phép, tức là xâm phạm quyền của tác giả gốc, chứ chưa nói tới chuyện bảo hộ cho bạn.
Bản sửa đổi luật có cho phép tổ chức, cá nhân sử dụng văn bản và dữ liệu đã được công bố hợp pháp, công chúng được tiếp cận, để phục vụ nghiên cứu khoa học, thử nghiệm và huấn luyện hệ thống trí tuệ nhân tạo, với điều kiện không gây phương hại bất hợp lý tới quyền của chủ sở hữu và theo quy định chi tiết của Chính phủ. Quy định này hướng tới việc huấn luyện hệ thống, không phải giấy phép để người dùng sao chép một tác phẩm cụ thể. Phong cách vẽ chung thì không ai độc quyền, nhưng một bức tranh cụ thể thì có chủ.
Những chỗ hay hiểu sai
Hiểu sai thứ nhất: mình trả tiền gói dịch vụ nên hình là của mình. Điều khoản dịch vụ của nhà cung cấp công cụ chỉ điều chỉnh quan hệ giữa bạn và họ, chẳng hạn họ không đòi quyền với kết quả. Nó không thể tạo ra quyền tác giả mà luật không công nhận.
Hiểu sai thứ hai: không có quyền tác giả nghĩa là ai cũng lấy được, mình hết đường bảo vệ. Chưa hẳn. Nếu hình được dùng làm dấu hiệu nhận diện thương hiệu và đã đăng ký nhãn hiệu, chủ nhãn hiệu vẫn được bảo hộ. Hợp đồng giữa các bên vẫn ràng buộc. Hành vi bắt chước gây nhầm lẫn về nguồn gốc hàng hóa có thể bị xử lý theo quy định về cạnh tranh không lành mạnh.
Hiểu sai thứ ba, và nguy hiểm nhất với người làm dịch vụ: cứ ký cam kết chuyển giao toàn bộ quyền tác giả như mẫu cũ. Nếu sản phẩm không phát sinh quyền, bạn đang cam kết chuyển một thứ không có. Bên thuê có thể coi đó là vi phạm hợp đồng.
Người làm sáng tạo nên làm gì
Việc thứ nhất là lưu vết quá trình làm. Giữ bản phác thảo, các vòng câu lệnh theo thứ tự thời gian, kể cả bản bỏ đi, các kết quả trung gian, và bản trước, bản sau khi chỉnh tay. Đây chính là chứng cứ cho đóng góp đáng kể và mang tính quyết định. Làm tại chỗ trong lúc làm, đừng dựng lại sau.
Việc thứ hai là minh bạch trong hợp đồng. Ghi rõ có dùng công cụ trí tuệ nhân tạo ở khâu nào, cam kết chuyển giao quyền ở phạm vi luật công nhận, và cam kết không dùng tác phẩm của người khác làm đầu vào khi không có quyền. Với logo hay nhân vật nhận diện, khuyên khách hàng đăng ký nhãn hiệu, vì đó là lớp bảo vệ không phụ thuộc vào câu hỏi ai là tác giả.
Việc thứ ba, nếu đăng ký quyền tác giả, hãy khai trung thực phần nào do mình làm. Bản sửa đổi luật quy định người nộp chịu trách nhiệm về thông tin khai, và giấy chứng nhận có thể bị hủy nếu khai không trung thực.
Điều cần nhớ
Thứ nhất, sản phẩm hoàn toàn do trí tuệ nhân tạo tạo ra không phát sinh quyền tác giả, máy không bao giờ là tác giả. Thứ hai, bạn chỉ là tác giả khi đóng góp đáng kể và mang tính quyết định, và cách chứng minh là lưu vết quá trình làm. Thứ ba, sửa lại hợp đồng dịch vụ cho khớp với thực tế, đừng cam kết chuyển một quyền mà sản phẩm của mình có thể không có.
Hỏi đáp nhanh
Ảnh mình tạo bằng công cụ trí tuệ nhân tạo có phải của mình không?
Nếu sản phẩm hoàn toàn do công cụ tạo ra thì không phát sinh quyền tác giả cho ai cả. Bạn chỉ là tác giả khi có đóng góp đáng kể và mang tính quyết định trong quá trình sáng tạo.
Quy định về tác phẩm có dùng trí tuệ nhân tạo nằm ở văn bản nào?
Bản sửa đổi Luật Sở hữu trí tuệ có hiệu lực từ ngày 1 tháng 4 năm 2026 giao Chính phủ quy định, và Nghị định 134 năm 2026 của Chính phủ, có hiệu lực từ ngày 9 tháng 4 năm 2026, nêu điều kiện cụ thể.
Người khác lấy hình mình làm bằng trí tuệ nhân tạo để bán hàng thì mình có kiện được không?
Được nếu bạn chứng minh được đóng góp đáng kể của mình nên có quyền tác giả. Nếu không, bạn vẫn có thể dựa vào nhãn hiệu đã đăng ký hoặc quy định về cạnh tranh không lành mạnh, tùy tình huống.
Lưu ý: Bài viết tổng hợp quy định đang có hiệu lực tại thời điểm đăng và chỉ mang tính tham khảo, không thay thế ý kiến pháp lý cho một vụ việc cụ thể. Văn bản pháp luật có thể được sửa đổi; vui lòng đối chiếu bản mới nhất hoặc trao đổi với luật sư trước khi quyết định.
