Anh Khoa có một xưởng may gia công ở phường Thủ Dầu Một, Thành phố Hồ Chí Minh. Tháng 5 năm 2026, xưởng ký hợp đồng mua 12.000 mét vải với một công ty dệt, tổng giá trị 540 triệu đồng, hẹn giao ngày 10 tháng 6. Vải về trễ 20 ngày, và khi trải ra cắt thì có 3.000 mét bị lệch màu. Xưởng của anh trễ đơn hàng xuất khẩu, bị khách nước ngoài phạt 80 triệu đồng. Hợp đồng mua vải có điều khoản "bên bán vi phạm thì chịu phạt 12 phần trăm giá trị hợp đồng". Anh Khoa định đòi bên bán 64,8 triệu tiền phạt cộng 80 triệu tiền bồi thường. Bên bán thì nói "phạt thì thôi bồi thường, mà phạt cũng không được quá 8 phần trăm".
Ai đúng? Câu trả lời là mỗi bên đúng một nửa. Tập này mình gỡ từng lớp: phạt vi phạm khác bồi thường thế nào, trần phạt là bao nhiêu, khi nào được cả hai, và bên mua cần giữ những gì để đòi được.
Phạt vi phạm và bồi thường là hai chuyện khác nhau
Phạt vi phạm là khoản tiền các bên tự thỏa thuận trước trong hợp đồng, bên vi phạm phải trả mà bên kia không cần chứng minh mình bị thiệt bao nhiêu. Điều kiện là hợp đồng phải có điều khoản phạt. Không ghi thì không có phạt.
Bồi thường thiệt hại thì ngược lại: không cần ghi trước trong hợp đồng, nhưng bên bị vi phạm phải chứng minh ba thứ. Một là có hành vi vi phạm hợp đồng. Hai là có thiệt hại thực tế. Ba là thiệt hại đó do chính hành vi vi phạm gây ra. Thiệt hại gồm giá trị tổn thất thực tế, trực tiếp và khoản lợi trực tiếp lẽ ra được hưởng nếu không có vi phạm.
Trần phạt 8 phần trăm áp cho ai, tính trên cái gì
Hai bên đều là thương nhân, mua bán hàng hóa để kinh doanh, nên áp dụng Luật Thương mại năm 2005. Luật này giới hạn: mức phạt do các bên thỏa thuận nhưng không quá 8 phần trăm giá trị phần nghĩa vụ hợp đồng bị vi phạm. Có hai chữ cần chú ý. Thứ nhất là trần 8 phần trăm, nên thỏa thuận 12 phần trăm vượt trần và tòa thường chỉ chấp nhận đến mức 8 phần trăm. Thứ hai là tính trên phần nghĩa vụ bị vi phạm, không phải mặc nhiên trên cả hợp đồng.
Áp vào vụ của anh Khoa: chậm giao cả lô thì phần nghĩa vụ bị vi phạm là cả 540 triệu đồng, mức phạt tối đa khoảng 43,2 triệu đồng. Phần vải lỗi màu 3.000 mét tương ứng 135 triệu đồng, nếu tính riêng thì tối đa 10,8 triệu đồng. Cách gộp hay tách các vi phạm này là chỗ hai bên sẽ còn tranh luận, nhưng con số 64,8 triệu đồng là khó đứng vững.
Lưu ý, nếu hợp đồng là giao dịch dân sự thông thường, không thuộc phạm vi Luật Thương mại, thì Bộ luật Dân sự không đặt trần phạt chung như vậy, các bên tự thỏa thuận. Đây là lý do cần xác định đúng luật áp dụng trước khi tính.
Được cả phạt lẫn bồi thường không
Theo Luật Thương mại, khi các bên đã thỏa thuận phạt vi phạm thì bên bị vi phạm có quyền áp dụng cả phạt vi phạm và buộc bồi thường thiệt hại, trừ trường hợp luật có quy định khác. Câu "phạt thì thôi bồi thường" của bên bán là quy tắc của Bộ luật Dân sự, nơi bên vi phạm chỉ phải chịu phạt nếu hợp đồng không thỏa thuận rõ là vừa phạt vừa bồi thường. Với hợp đồng mua bán hàng hóa giữa hai thương nhân thì anh Khoa có thể đòi cả hai.
Còn khoản 80 triệu đồng bị khách nước ngoài phạt có được tính là thiệt hại không? Tòa thường xem xét nó có phải hậu quả trực tiếp của việc vải về trễ và lỗi màu hay không, và bên bán có lường trước được không, chẳng hạn khi ký hợp đồng anh Khoa có nói rõ vải dùng cho đơn xuất khẩu có hạn giao chặt. Anh cũng phải chứng minh mình đã làm hết sức để hạn chế tổn thất, như tìm nguồn vải thay thế, thương lượng lùi hạn với khách. Luật Thương mại quy định bên bị vi phạm phải áp dụng biện pháp hợp lý để hạn chế tổn thất, nếu không thì bên vi phạm được giảm phần bồi thường tương ứng.
Bên bán chỉ được miễn trách nhiệm trong một số trường hợp như sự kiện bất khả kháng, hoặc vi phạm hoàn toàn do lỗi của bên mua, hoặc rơi vào trường hợp miễn trách nhiệm mà hai bên đã thỏa thuận. Và họ phải chứng minh điều đó.
Những chỗ bên mua hay tự làm mất quyền
Thứ nhất, nhận hàng mà không kiểm, ký biên bản giao nhận "hàng đủ, đúng chất lượng". Sau đó phát hiện lỗi thì rất khó chứng minh lỗi có từ trước khi giao. Thứ hai, bỏ lỡ thời hạn khiếu nại. Nếu hợp đồng không thỏa thuận khác, Luật Thương mại cho thời hạn khiếu nại về số lượng là 3 tháng kể từ ngày giao hàng, về chất lượng là 6 tháng, còn hàng có bảo hành thì 3 tháng kể từ khi hết bảo hành. Thứ ba, đem vải lỗi đi cắt may hết, không còn mẫu để giám định. Thứ tư, chỉ gọi điện phàn nàn mà không gửi văn bản. Thứ năm, để quá lâu: thời hiệu khởi kiện tranh chấp thương mại là 2 năm kể từ khi biết quyền lợi bị xâm phạm.
Giữ gì, làm gì để đòi được tiền
Ngay khi phát hiện lỗi, lập biên bản kiểm tra hàng có chữ ký người nhận, chụp ảnh, quay video có thời gian, giữ lại một phần vải lỗi làm mẫu niêm phong. Nếu bên bán không đến, có thể mời thừa phát lại lập vi bằng ghi nhận hiện trạng. Gửi văn bản thông báo vi phạm và yêu cầu khắc phục qua email đã ghi trong hợp đồng, kèm bản giấy gửi chuyển phát có báo phát.
Gom chứng cứ thiệt hại: hợp đồng với khách nước ngoài, thông báo phạt của khách, chứng từ thanh toán khoản phạt, hóa đơn mua vải thay thế với giá cao hơn nếu có. Sau đó gửi yêu cầu thanh toán tiền phạt và bồi thường, tính đúng theo trần 8 phần trăm để đòi hỏi của mình có cơ sở. Thương lượng không xong thì đưa ra trọng tài nếu hợp đồng có điều khoản trọng tài, hoặc khởi kiện tại Tòa án nhân dân khu vực có thẩm quyền.
Ba điều cần nhớ. Một, giữa các thương nhân, phạt vi phạm tối đa 8 phần trăm giá trị phần nghĩa vụ bị vi phạm, ghi cao hơn thì phần vượt khó được chấp nhận. Hai, theo Luật Thương mại, đã thỏa thuận phạt thì vẫn được đòi bồi thường, miễn chứng minh được thiệt hại thật. Ba, kiểm hàng khi nhận, khiếu nại bằng văn bản đúng hạn, giữ mẫu, đó là ba việc quyết định thắng thua.
Hỏi đáp nhanh
Hợp đồng ghi phạt 12 phần trăm thì có bị vô hiệu cả hợp đồng không?
Không. Với hợp đồng thương mại, thỏa thuận phạt vượt trần 8 phần trăm thì phần vượt khó được chấp nhận, tòa thường điều chỉnh về mức trần. Các điều khoản khác của hợp đồng vẫn có hiệu lực.
Đã đòi tiền phạt thì có được đòi thêm bồi thường không?
Theo Luật Thương mại, nếu hợp đồng có thỏa thuận phạt thì bên bị vi phạm được áp dụng cả phạt và bồi thường. Theo Bộ luật Dân sự thì chỉ được cả hai khi hợp đồng thỏa thuận rõ như vậy.
Phát hiện hàng lỗi sau bao lâu thì vẫn khiếu nại được?
Nếu hợp đồng không thỏa thuận khác, thời hạn khiếu nại về chất lượng là 6 tháng kể từ ngày giao hàng, về số lượng là 3 tháng. Hàng có bảo hành thì 3 tháng kể từ khi hết thời hạn bảo hành.
Thời hiệu khởi kiện tranh chấp hợp đồng mua bán hàng hóa là bao lâu?
Theo Luật Thương mại, thời hiệu khởi kiện là 2 năm kể từ thời điểm quyền và lợi ích hợp pháp bị xâm phạm.
Lưu ý: Bài viết tổng hợp quy định đang có hiệu lực tại thời điểm đăng và chỉ mang tính tham khảo, không thay thế ý kiến pháp lý cho một vụ việc cụ thể. Văn bản pháp luật có thể được sửa đổi; vui lòng đối chiếu bản mới nhất hoặc trao đổi với luật sư trước khi quyết định.
