Chị Ngọc Hân xem một buổi bán hàng trực tuyến của một người nổi tiếng có gần hai triệu người theo dõi. Người này cầm hộp kem, nói "tuần thứ hai là nám mờ thấy rõ, cam kết không corticoid", kèm ảnh trước và sau của chính mình. Chị đặt combo 2,4 triệu đồng. Dùng đến ngày thứ mười, mặt chị đỏ rát, nổi mẩn, phải đi khám da liễu, tốn thêm gần 4 triệu đồng tiền khám và thuốc. Cùng lúc, mẹ chị uống hết ba hộp viên "hạ đường huyết, thay thế thuốc tiểu đường" mua qua mạng, đường huyết không giảm, may mà phát hiện sớm.
Hai câu hỏi lớn: ai phải chịu trách nhiệm, người bán, nhà sản xuất hay người nổi tiếng? Và chị có đòi được tiền khám chữa bệnh không, hay chỉ đòi được tiền hộp kem?
Quảng cáo sai là hành vi bị cấm
Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 cấm bên kinh doanh lừa dối hoặc gây nhầm lẫn cho người tiêu dùng bằng thông tin sai lệch, không đầy đủ, không chính xác về sản phẩm, về công dụng, về giấy tờ chứng nhận của cơ quan nhà nước. Nói kem trị nám trong hai tuần mà không có cơ sở, hay nói một sản phẩm thực phẩm có thể thay thuốc chữa bệnh, đều rơi vào nhóm này.
Với thực phẩm chức năng, tên gọi chính thức hiện nay thường là thực phẩm bảo vệ sức khỏe. Đây là thực phẩm, không phải thuốc. Quảng cáo loại sản phẩm này phải có khuyến cáo rằng sản phẩm không phải là thuốc và không có tác dụng thay thế thuốc chữa bệnh. Một lời quảng cáo nói thẳng là thay thuốc tiểu đường đã đi ngược điều đó.
Mỹ phẩm cũng vậy. Mỹ phẩm không được giới thiệu như có công dụng chữa bệnh. Cụm từ "đặc trị", "điều trị dứt điểm" trên một hũ kem bôi da là dấu hiệu bạn nên dè chừng.
Người nổi tiếng có phải chịu trách nhiệm?
Luật năm 2023 có một điểm mới đáng chú ý: cấm bên kinh doanh không thông báo, không công khai cho người tiêu dùng việc họ tài trợ cho người có ảnh hưởng để dùng hình ảnh, lời khuyên của người đó nhằm thúc đẩy bán hàng. Nói cách khác, khi một người nổi tiếng giới thiệu sản phẩm vì được trả tiền, người xem có quyền được biết đó là quảng cáo.
Trách nhiệm của chính người có ảnh hưởng thì tùy vai trò. Nếu họ trực tiếp bán hàng, nhận đơn, thu tiền qua phiên bán trực tuyến của mình, họ là bên bán và chịu trách nhiệm như một tổ chức, cá nhân kinh doanh. Nếu họ chỉ nhận tiền để quảng cáo, họ vẫn có thể bị xử lý theo pháp luật về quảng cáo khi giới thiệu sai sự thật, và có thể phải bồi thường nếu lời nói sai của họ là nguyên nhân gây thiệt hại. Pháp luật về quảng cáo cũng đã được sửa đổi theo hướng đặt thêm trách nhiệm kiểm tra sản phẩm cho người trực tiếp giới thiệu.
Hành vi quảng cáo gian dối còn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo Bộ luật Hình sự, nhưng chỉ khi người đó đã bị xử phạt hành chính về hành vi này hoặc đã bị kết án mà chưa được xóa án tích lại tiếp tục vi phạm. Nghĩa là lần đầu thường là phạt hành chính, không phải đi tù ngay như nhiều người vẫn nói.
Đòi bồi thường những gì?
Người tiêu dùng có quyền yêu cầu bồi thường khi sản phẩm không đúng với quảng cáo, giới thiệu hoặc không bảo đảm an toàn, chất lượng, công dụng. Thiệt hại không chỉ là tiền mua hộp kem. Với chị Ngọc Hân, thiệt hại về sức khỏe gồm tiền khám, tiền thuốc, thu nhập bị mất trong những ngày phải nghỉ làm nếu có, và một khoản bù đắp tổn thất tinh thần theo Bộ luật Dân sự.
Nếu sản phẩm có khuyết tật, ví dụ chứa chất cấm hay hàm lượng vượt mức an toàn, luật áp dụng trách nhiệm rất chặt: bên kinh doanh phải bồi thường kể cả khi họ không biết hoặc không có lỗi trong việc phát sinh khuyết tật, trừ vài trường hợp miễn trừ hẹp. Người phải bồi thường có thể là nhà sản xuất, nhà nhập khẩu, đơn vị gắn nhãn hiệu, bên trung gian, hoặc người trực tiếp bán cho bạn. Nếu không xác định được những người phía trên, người trực tiếp bán phải bồi thường. Nhiều bên cùng gây thiệt hại thì phải liên đới bồi thường, bạn có quyền đòi bất kỳ ai trong số đó.
Những chỗ hay sai khi tự đòi quyền lợi
Sai lầm phổ biến nhất là vứt bỏ sản phẩm vì tức giận. Hộp kem còn dở chính là vật chứng để giám định thành phần. Hãy giữ nguyên, để nơi khô ráo, chụp ảnh số lô, hạn dùng.
Sai lầm thứ hai là chỉ chụp màn hình bình luận mà không lưu nội dung quảng cáo. Phiên bán trực tuyến có thể bị xóa ngay hôm sau. Hãy lưu đường dẫn, quay màn hình đoạn người bán nói về công dụng, chụp trang sản phẩm có lời cam kết.
Sai lầm thứ ba là đi khám nhưng không giữ hóa đơn, không xin bác sĩ ghi rõ chẩn đoán. Giấy khám ghi viêm da tiếp xúc, kèm thời điểm khởi phát, là chứng cứ nối sản phẩm với thiệt hại.
Sai lầm thứ tư là mua hàng xách tay, hàng chia lẻ không hóa đơn, không rõ ai nhập khẩu. Khi có chuyện, bạn chỉ còn một địa chỉ để đòi là người bán trực tiếp, mà người đó có khi chỉ là một tài khoản mạng xã hội. Luật vẫn buộc người trực tiếp bán chịu trách nhiệm khi không xác định được nhà sản xuất hay nhà nhập khẩu, nhưng đòi được tiền từ một tài khoản ẩn danh là chuyện rất khác. Với thứ bôi lên da hay uống vào người, nguồn gốc rõ ràng đáng giá hơn khoản chênh vài trăm nghìn đồng.
Các bước nên làm
Ngừng dùng sản phẩm, đi khám, giữ hóa đơn. Tra cứu xem mỹ phẩm có phiếu công bố, thực phẩm bảo vệ sức khỏe có hồ sơ đăng ký trên cổng thông tin của Bộ Y tế hay không. Gửi yêu cầu bồi thường bằng văn bản tới người bán, nêu rõ các khoản thiệt hại kèm chứng từ.
Song song, bạn có thể phản ánh tới Sở Y tế nơi bạn ở về chất lượng sản phẩm, và tới Sở Công Thương về hành vi quảng cáo gây nhầm lẫn. Khi khởi kiện, người tiêu dùng không phải chứng minh lỗi của bên bán và không phải tạm ứng án phí.
Điều cần nhớ
Không có hũ kem nào là thuốc, không có viên uống thực phẩm nào thay được thuốc điều trị bệnh. Người bán, nhà sản xuất và cả bên trung gian đều có thể phải bồi thường, và thiệt hại sức khỏe được tính cả tiền chữa trị. Còn lời giới thiệu của người nổi tiếng, dù chân thành đến đâu, hãy đọc nó như một mẩu quảng cáo.
Hỏi đáp nhanh
Dùng mỹ phẩm bị kích ứng thì đòi được tiền khám chữa bệnh không?
Có thể. Thiệt hại về sức khỏe gồm chi phí khám chữa bệnh, thu nhập bị mất và khoản bù đắp tinh thần theo Bộ luật Dân sự, nếu chứng minh được sản phẩm là nguyên nhân. Hãy giữ sản phẩm, hóa đơn và giấy khám.
Người nổi tiếng giới thiệu sai thì có phải chịu trách nhiệm không?
Nếu họ trực tiếp bán hàng thì họ chịu trách nhiệm như người bán. Nếu chỉ nhận tiền quảng cáo, họ vẫn có thể bị xử lý theo pháp luật quảng cáo và phải bồi thường khi lời giới thiệu sai gây thiệt hại.
Thực phẩm chức năng có được quảng cáo là chữa bệnh không?
Không. Đây là thực phẩm, không phải thuốc, và quảng cáo phải có khuyến cáo sản phẩm không có tác dụng thay thế thuốc chữa bệnh.
Lưu ý: Bài viết tổng hợp quy định đang có hiệu lực tại thời điểm đăng và chỉ mang tính tham khảo, không thay thế ý kiến pháp lý cho một vụ việc cụ thể. Văn bản pháp luật có thể được sửa đổi; vui lòng đối chiếu bản mới nhất hoặc trao đổi với luật sư trước khi quyết định.
