Lập trình viên viết phần mềm cho công ty: ai sở hữu bản quyền?

Một lập trình viên tự tay xây dựng phần mềm trong thời gian làm việc. Khi nghỉ việc, người này cho rằng mình viết code nên có toàn quyền mang sản phẩm đi sử dụng. Doanh nghiệp lại khẳng định đã trả lương và đầu tư hệ thống nên toàn bộ phần mềm thuộc về công ty. Ai đúng? Muốn trả lời, trước hết phải tách hai câu hỏi: ai là tác giả và ai là chủ sở hữu quyền tác giả.
1. Chương trình máy tính được bảo hộ từ thời điểm nào?
Theo khoản 1 Điều 6 Luật Sở hữu trí tuệ, quyền tác giả phát sinh kể từ khi tác phẩm được sáng tạo và được thể hiện dưới một hình thức vật chất nhất định, không phụ thuộc vào việc tác phẩm đã được công bố hoặc đăng ký hay chưa. Vì vậy, quyền tác giả đối với chương trình máy tính về nguyên tắc phát sinh tự động; Giấy chứng nhận đăng ký quyền tác giả không phải điều kiện làm phát sinh quyền.
Điểm m khoản 1 Điều 14 và khoản 1 Điều 22 Luật Sở hữu trí tuệ xác định chương trình máy tính là loại hình tác phẩm được bảo hộ như tác phẩm văn học, dù thể hiện dưới dạng mã nguồn hay mã máy. Tuy nhiên, không phải mọi ý tưởng, quy trình hoặc chức năng phần mềm đều được bảo hộ. Nội dung được bảo hộ phải là cách thể hiện do tác giả trực tiếp sáng tạo bằng lao động trí tuệ của mình và không sao chép từ tác phẩm của người khác.
Đăng ký quyền tác giả vẫn có giá trị thực tiễn vì ghi nhận thông tin về tác phẩm, tác giả và chủ sở hữu, qua đó hỗ trợ việc chứng minh khi xảy ra tranh chấp. Dù đăng ký hay chưa, các bên vẫn nên lưu lịch sử mã nguồn, nhật ký chỉnh sửa, email giao việc, tài liệu thiết kế và biên bản bàn giao.
2. Người trực tiếp viết code có phải là tác giả?
Khoản 1 Điều 12a Luật Sở hữu trí tuệ quy định tác giả là người trực tiếp sáng tạo tác phẩm. Nếu từ hai người trở lên cùng trực tiếp sáng tạo và chủ ý kết hợp phần đóng góp thành một tổng thể hoàn chỉnh, họ có thể là đồng tác giả. Người chỉ hỗ trợ, góp ý hoặc cung cấp tư liệu không vì thế trở thành tác giả.
Trong quan hệ lao động, lập trình viên trực tiếp thiết kế, lập trình hoặc tạo ra mã nguồn về nguyên tắc là tác giả đối với phần sáng tạo của mình. Việc nhận lương hoặc làm việc dưới sự quản lý của doanh nghiệp không làm mất tư cách tác giả. Tuy nhiên, tư cách tác giả không đồng nghĩa với việc người đó nắm toàn bộ quyền khai thác phần mềm.
3. Tác giả và chủ sở hữu quyền tác giả khác nhau thế nào?
Quyền tác giả gồm quyền nhân thân và quyền tài sản. Quyền nhân thân bao gồm quyền đặt tên, đứng tên, công bố và bảo vệ sự toàn vẹn của tác phẩm. Quyền tài sản bao gồm, trong số các quyền khác, quyền làm tác phẩm phái sinh, sao chép, phân phối, truyền đạt đến công chúng và cho thuê chương trình máy tính trong trường hợp luật định.
Điểm mấu chốt là các quyền này có thể thuộc về các chủ thể khác nhau. Theo Điều 12 Nghị định số 17/2023/NĐ-CP, nếu tác giả không đồng thời là chủ sở hữu, tác giả giữ các quyền nhân thân tại khoản 1, khoản 2 và khoản 4 Điều 19; chủ sở hữu nắm quyền công bố tại khoản 3 Điều 19 và các quyền tài sản tại Điều 20, trừ trường hợp pháp luật hoặc thỏa thuận có quy định khác.
4. Khi nào doanh nghiệp là chủ sở hữu?
Khoản 1 Điều 39 Luật Sở hữu trí tuệ quy định tổ chức giao nhiệm vụ sáng tạo tác phẩm cho tác giả là người thuộc tổ chức mình sẽ là chủ sở hữu quyền công bố và các quyền tài sản, trừ trường hợp có thỏa thuận khác. Do đó, quan hệ lao động tự nó chưa đủ. Doanh nghiệp cần chứng minh phần mềm được tạo ra theo nhiệm vụ đã giao cho người lao động.
Chứng cứ thường cần kiểm tra gồm hợp đồng lao động, mô tả công việc, quyết định hoặc email giao việc, kế hoạch phát triển sản phẩm, tài khoản kho mã nguồn, biên bản nghiệm thu, bàn giao và thỏa thuận sở hữu trí tuệ. Việc doanh nghiệp trả lương, cung cấp máy tính hoặc quản lý thời gian làm việc là dữ kiện quan trọng, nhưng phải được xem xét cùng nội dung nhiệm vụ và thỏa thuận cụ thể.
Ví dụ, Công ty A tuyển một lập trình viên để phát triển hệ thống quản lý khách hàng, giao yêu cầu chức năng và quản lý quá trình viết mã nguồn. Nếu hồ sơ thể hiện phần mềm được tạo ra theo nhiệm vụ này, người lao động vẫn là tác giả, còn Công ty A về nguyên tắc là chủ sở hữu quyền công bố và quyền tài sản, trừ khi hai bên có thỏa thuận khác.
5. Khi nào người lao động có thể là chủ sở hữu?
Theo Điều 37 Luật Sở hữu trí tuệ, tác giả sử dụng thời gian, tài chính và cơ sở vật chất - kỹ thuật của mình để sáng tạo tác phẩm thì có cả quyền nhân thân và quyền tài sản. Vì vậy, người lao động có thể là chủ sở hữu nếu phần mềm được tự phát triển ngoài nhiệm vụ được giao, bằng nguồn lực của mình và không có thỏa thuận chuyển giao quyền cho doanh nghiệp.
Dù vậy, chỉ nói rằng phần mềm được viết ngoài giờ làm việc chưa đủ để kết luận. Cần kiểm tra phần mềm có sử dụng mã nguồn, dữ liệu, thiết bị, tài khoản, bí mật kinh doanh hoặc nguồn lực khác của doanh nghiệp hay không; đồng thời đối chiếu hợp đồng lao động và quy chế nội bộ. Kết quả cuối cùng phụ thuộc vào hồ sơ và chứng cứ của từng trường hợp.
6. Thỏa thuận giữa doanh nghiệp và người lao động có vai trò gì?
Điều 39 Luật Sở hữu trí tuệ cho phép các bên có thỏa thuận khác với cơ chế mặc định. Một thỏa thuận rõ ràng nên xác định: sản phẩm nào thuộc nhiệm vụ; ai sở hữu quyền công bố và quyền tài sản; quyền sử dụng lại các thư viện hoặc đoạn mã có trước; cơ chế ghi nhận tác giả; nghĩa vụ bàn giao mã nguồn, tài liệu kỹ thuật và tài khoản; quyền sửa chữa, nâng cấp; xử lý sản phẩm tự phát triển; và nghĩa vụ bảo mật sau khi nghỉ việc.
Thỏa thuận nên được lập bằng văn bản ngay khi tuyển dụng, giao dự án hoặc thay đổi phạm vi công việc. Cách làm này giúp phân biệt đâu là nghĩa vụ pháp lý, đâu là quyền do các bên tự thỏa thuận và hạn chế tranh chấp khi sản phẩm bắt đầu có giá trị thương mại.
7. Khi doanh nghiệp là chủ sở hữu, người lao động còn quyền gì?
Người lao động là tác giả về nguyên tắc vẫn có quyền đặt tên, đứng tên hoặc được nêu tên và bảo vệ sự toàn vẹn của tác phẩm theo các khoản 1, 2 và 4 Điều 19. Riêng quyền sử dụng quyền đặt tên có thể được chuyển cho tổ chức, cá nhân nhận chuyển giao quyền tài sản theo quy định của pháp luật.
Quyền bảo vệ sự toàn vẹn không có nghĩa là tác giả có thể ngăn mọi lần sửa code. Khoản 4 Điều 19 chỉ bảo vệ tác phẩm trước việc xuyên tạc, sửa đổi hoặc cắt xén gây phương hại đến danh dự và uy tín của tác giả. Trong khi đó, doanh nghiệp là chủ sở hữu có quyền công bố và khai thác các quyền tài sản trong phạm vi được pháp luật và thỏa thuận xác lập.
8. Sửa chữa, nâng cấp và sao lưu phần mềm cần lưu ý gì?
Khoản 1 Điều 22 Luật Sở hữu trí tuệ cho phép tác giả và chủ sở hữu quyền tác giả thỏa thuận bằng văn bản về việc sửa chữa, nâng cấp chương trình máy tính. Doanh nghiệp nên quy định rõ người có quyền sửa mã nguồn, thuê bên thứ ba phát triển tiếp, phạm vi sử dụng phiên bản mới và nghĩa vụ hỗ trợ khi người lao động nghỉ việc.
Điều 22 còn quy định tổ chức, cá nhân có quyền sử dụng hợp pháp bản sao chương trình máy tính được làm một bản sao dự phòng để thay thế khi bản sao bị xóa, hỏng hoặc không thể sử dụng, nhưng không được chuyển giao cho chủ thể khác. Nếu phần mềm được cung cấp dưới dạng dịch vụ hoặc qua nền tảng trực tuyến, việc tạo bản sao dự phòng thực hiện theo điều khoản sử dụng hoặc thỏa thuận cấp phép.
9. Việc cần làm để phòng ngừa tranh chấp
Với doanh nghiệp, cần chuẩn hóa mô tả công việc, văn bản giao nhiệm vụ, điều khoản sở hữu trí tuệ, quy trình quản lý kho mã nguồn và biên bản bàn giao. Với người lao động, cần đọc kỹ phạm vi nhiệm vụ, tách biệt tài nguyên cá nhân với tài nguyên công ty và lưu chứng cứ về phần việc mình trực tiếp sáng tạo. Khi đã có tranh chấp, không nên tự ý sao chép, xóa, khóa hoặc công bố mã nguồn; trước hết cần bảo toàn dữ liệu và đánh giá hồ sơ pháp lý.
Kết luận
Người trực tiếp viết code thường là tác giả, nhưng chủ sở hữu quyền tác giả có thể là doanh nghiệp nếu phần mềm được tạo ra theo nhiệm vụ đã giao, trừ khi có thỏa thuận khác. Muốn xác định đúng, cần đối chiếu nhiệm vụ, nguồn lực, hợp đồng và chứng cứ cụ thể. Một thỏa thuận bằng văn bản, rõ từ đầu, là cách hiệu quả nhất để bảo vệ cả người lao động và doanh nghiệp.