Ông Hòa năm nay 72 tuổi, sống ở Đồng Nai. Tháng 8 năm 2026, ông nhờ đứa cháu đánh máy giúp một bản di chúc: căn nhà mặt hẻm để lại cho cô con gái út, người đã chăm ông suốt năm năm từ ngày bà mất; mảnh vườn sau nhà chia đều cho ba người con còn lại. Ông in ra, ký ở trang cuối rồi cất trong tủ thờ. Cậu con cả xem xong nói một câu rất yên tâm: "Ba ký rồi là xong, ai cãi được".
Nghe thì hợp lý, nhưng nếu một ngày bản di chúc ấy được mở ra trong lúc các con đang bất hòa, nó có thể bị tuyên là không hợp pháp ngay từ hình thức. Và khi đó, mọi tính toán của ông Hòa trở về con số không: tài sản sẽ chia theo pháp luật, chia đều, không còn phần ưu tiên nào cho người con út.
Di chúc hợp pháp cần đủ những gì
Bộ luật Dân sự 2015 đặt ra hai nhóm điều kiện. Nhóm thứ nhất thuộc về người lập: lúc lập di chúc phải minh mẫn, sáng suốt, không bị lừa dối, đe dọa hay cưỡng ép. Nhóm thứ hai thuộc về bản di chúc: nội dung không vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội, và hình thức đúng như luật quy định. Thiếu một trong hai nhóm, di chúc có thể bị vô hiệu toàn bộ hoặc từng phần.
Về người lập, người đã thành niên thì tự lập được. Người từ đủ 15 tuổi đến dưới 18 tuổi cũng được lập, nhưng phải bằng văn bản và phải có cha, mẹ hoặc người giám hộ đồng ý. Người không biết chữ hoặc bị hạn chế về thể chất, chẳng hạn không tự cầm bút được, thì di chúc phải do người làm chứng lập thành văn bản và phải có công chứng hoặc chứng thực.
Về nội dung, luật yêu cầu ghi tối thiểu ngày tháng năm lập, họ tên và nơi cư trú của người lập, họ tên người được hưởng, tài sản để lại và tài sản đó ở đâu. Di chúc không được viết tắt hay viết bằng ký hiệu. Nếu có nhiều trang thì từng trang phải đánh số thứ tự và có chữ ký hoặc điểm chỉ của người lập. Chỗ nào tẩy xóa, sửa chữa thì người viết hoặc người làm chứng phải ký ngay bên cạnh.
Bốn cách lập di chúc bằng văn bản
Cách thứ nhất là tự viết tay toàn bộ và tự ký, không cần người làm chứng. Chữ "tự viết" ở đây phải hiểu đúng nghĩa đen: chính tay người lập viết từ đầu đến cuối. Bản đánh máy rồi ký, như trường hợp ông Hòa, không thuộc loại này.
Cách thứ hai là di chúc có người làm chứng. Người lập có thể tự đánh máy hoặc nhờ người khác viết, đánh máy, nhưng phải có ít nhất hai người làm chứng. Người lập ký hoặc điểm chỉ trước mặt họ, rồi hai người làm chứng xác nhận chữ ký và cùng ký vào bản di chúc. Bản của ông Hòa chỉ cần thêm hai người làm chứng đủ điều kiện, ký đúng trình tự, là đã đứng được về hình thức.
Cách thứ ba và thứ tư là di chúc có công chứng tại tổ chức hành nghề công chứng, hoặc có chứng thực tại Ủy ban nhân dân xã, phường. Người lập tuyên bố nội dung, công chứng viên hoặc người có thẩm quyền chứng thực ghi lại, người lập đọc lại rồi ký. Cách này tốn công nhất nhưng khó bị bác nhất, vì có người làm nghề kiểm tra năng lực và ý chí người lập ngay tại chỗ.
Còn di chúc miệng chỉ dùng khi tính mạng bị cái chết đe dọa và không thể lập bằng văn bản. Phải nói trước ít nhất hai người làm chứng, họ ghi lại ngay và cùng ký, rồi trong 5 ngày làm việc phải được công chứng hoặc chứng thực chữ ký của người làm chứng. Nếu sau 3 tháng người đó vẫn còn sống, minh mẫn, thì di chúc miệng mặc nhiên bị hủy bỏ.
Những chỗ hay làm hỏng một bản di chúc
Lỗi phổ biến nhất là chọn sai người làm chứng. Luật loại trừ ba nhóm: người thừa kế theo di chúc hoặc theo pháp luật của người lập, người có quyền và nghĩa vụ tài sản liên quan đến nội dung di chúc, và người chưa thành niên hoặc có khó khăn trong nhận thức. Vậy nên nhờ chính các con, con dâu đang hưởng phần, hay đứa cháu mười sáu tuổi đứng ra làm chứng là đặt mình vào thế dễ bị bác. Hàng xóm thân, bạn cũ của ông, người không có quyền lợi gì trong khối tài sản, mới là lựa chọn an toàn.
Lỗi thứ hai là định đoạt cả phần không phải của mình. Căn nhà của ông Hòa nhiều khả năng là tài sản chung của hai vợ chồng. Khi bà mất mà không để lại di chúc, một nửa căn nhà là di sản của bà và đã thuộc về những người thừa kế của bà, gồm ông và các con. Ông chỉ có quyền định đoạt phần của mình, gồm nửa căn nhà của ông cộng với suất ông được hưởng từ bà. Di chúc ghi "để lại toàn bộ căn nhà cho con út" là đụng vào phần đã thuộc về người khác, phần đó không có hiệu lực.
Lỗi thứ ba là để lại khoảng trống về sức khỏe tinh thần. Người lớn tuổi, đang bệnh, lập di chúc rồi vài tuần sau mất, rất dễ bị người không được chia nói rằng lúc ấy cụ không còn minh mẫn. Lỗi thứ tư nhỏ hơn mà gặp hoài: nhiều trang nhưng chỉ ký trang cuối, sửa một con số bằng bút mà không ký bên cạnh, ghi "mảnh đất ở quê" mà không nói rõ thửa nào, ở đâu.
Ai vẫn được hưởng dù không có tên
Nghe tới đây chắc bạn sẽ hỏi: tài sản của mình thì mình muốn cho ai cũng được chứ? Phần lớn là vậy, nhưng có một ngoại lệ quan trọng. Bộ luật Dân sự bảo vệ một số người thân dù di chúc không nhắc tới họ: con chưa thành niên, cha, mẹ, vợ, chồng của người chết, và con đã thành niên nhưng không có khả năng lao động.
Những người này vẫn được hưởng ít nhất bằng hai phần ba suất của một người thừa kế theo pháp luật, nếu di sản được chia theo pháp luật. Ví dụ ông Hòa có một người con bị khuyết tật nặng không thể đi làm mà di chúc không chia gì, thì người con đó vẫn có phần. Phần ấy được lấy bớt từ những người được di chúc cho hưởng. Ngoại lệ là khi chính họ từ chối nhận, hoặc họ thuộc diện không có quyền hưởng di sản theo luật.
Các bước nên làm để di chúc đứng vững
Thứ nhất, xác định cho rõ tài sản nào là của riêng mình, tài sản nào là chung với vợ hoặc chồng, tài sản nào đã có phần của người khác vì một người thân đã mất trước đó. Lấy sổ đỏ, sổ tiết kiệm ra đối chiếu tên người đứng tên và thời điểm có tài sản.
Thứ hai, với tài sản lớn như nhà đất, nên lập tại tổ chức hành nghề công chứng hoặc chứng thực tại Ủy ban nhân dân xã. Người lớn tuổi có thể chuẩn bị thêm giấy khám sức khỏe gần ngày lập, để sau này ai muốn nói cụ không minh mẫn thì cũng khó. Việc lập di chúc phải do chính người lập trực tiếp làm, không nhờ con cái đi làm thay được.
Thứ ba, ghi tài sản cụ thể: số thửa, số tờ bản đồ, địa chỉ nhà, số sổ tiết kiệm. Nếu muốn giao một phần để thờ cúng, hoặc chỉ định người quản lý, người phân chia di sản, hãy viết rõ. Thứ tư, chọn nơi giữ: có thể gửi chính tổ chức công chứng lưu giữ, hoặc giao cho một người tin cậy, và cho ít nhất một người khác biết bản di chúc đang nằm ở đâu.
Thứ năm, nếu đổi ý thì cứ lập bản mới. Người lập có quyền sửa đổi, bổ sung, thay thế hay hủy bỏ di chúc bất cứ lúc nào. Khi thay bằng bản mới, bản cũ bị hủy bỏ; khi chỉ bổ sung mà hai bản mâu thuẫn, phần bổ sung được ưu tiên. Ghi ngày tháng thật rõ để không ai nhầm bản nào là sau cùng.
Điều cần nhớ
Điều thứ nhất, bản đánh máy rồi tự ký mà không có hai người làm chứng đủ điều kiện, không công chứng, không chứng thực, là bản di chúc rất dễ bị bác. Tự viết tay thì phải viết tay toàn bộ.
Điều thứ hai, mình chỉ để lại được phần tài sản thật sự là của mình; cha mẹ, vợ chồng, con chưa thành niên và con không có khả năng lao động vẫn có phần tối thiểu dù không có tên. Điều thứ ba, với nhà đất và gia đình đông con, một buổi ra công chứng hôm nay rẻ hơn rất nhiều so với một vụ kiện giữa anh em sau này.
Hỏi đáp nhanh
Di chúc đánh máy rồi tự ký tên có hợp lệ không?
Chỉ hợp lệ về hình thức nếu có ít nhất hai người làm chứng đủ điều kiện, người lập ký trước mặt họ và họ cùng ký xác nhận, hoặc nếu bản đó được công chứng, chứng thực. Đánh máy rồi tự ký một mình thì không thuộc loại di chúc tự viết tay.
Con cái có được làm người làm chứng cho di chúc của cha mẹ không?
Không được, vì con là người thừa kế theo pháp luật của cha mẹ. Bộ luật Dân sự loại trừ người thừa kế và người có quyền lợi liên quan đến di chúc khỏi vai trò người làm chứng.
Lập di chúc ở đâu thì chắc chắn nhất?
Tại tổ chức hành nghề công chứng hoặc chứng thực tại Ủy ban nhân dân xã, phường. Người lập phải trực tiếp đến hoặc mời công chứng viên đến tận nơi nếu không đi lại được.
Đã lập di chúc rồi có sửa lại được không?
Được, bất cứ lúc nào khi người lập còn sống và minh mẫn. Bản mới thay thế thì bản cũ bị hủy bỏ, nên cần ghi rõ ngày lập trên từng bản.
Lưu ý: Bài viết tổng hợp quy định đang có hiệu lực tại thời điểm đăng và chỉ mang tính tham khảo, không thay thế ý kiến pháp lý cho một vụ việc cụ thể. Văn bản pháp luật có thể được sửa đổi; vui lòng đối chiếu bản mới nhất hoặc trao đổi với luật sư trước khi quyết định.
