Anh Khang, 38 tuổi, chạy một tiệm sửa xe nhỏ ở Đà Nẵng. Tháng 5 năm 2025, cậu em họ cần 300 triệu đồng để sang lại một quán cà phê, mượn của chị Ngân, một người quen trong xóm, lãi 1 phần trăm một tháng, hẹn một năm trả. Chị Ngân chỉ đồng ý nếu anh Khang ký thêm vào cuối giấy vay một dòng, rằng nếu em không trả thì anh trả thay, rồi ký tên dưới chữ "người bảo lãnh". Anh Khang ký, nghĩ đơn giản là cho em yên tâm.
Tháng 6 năm 2026, quán đóng cửa, cậu em vào Thành phố Hồ Chí Minh làm thuê và không còn nghe máy. Chị Ngân tìm tới tiệm sửa xe, đòi anh Khang trả đủ 300 triệu đồng cùng tiền lãi. Anh Khang hỏi lại: mình đâu có vay, sao phải trả? Câu trả lời nằm ngay trong cái dòng anh đã ký.
Bảo lãnh là nhận nợ thay, không phải ký cho có
Bộ luật Dân sự 2015 định nghĩa bảo lãnh là việc người thứ ba cam kết với bên cho vay sẽ thực hiện nghĩa vụ thay cho người vay, nếu đến hạn mà người vay không thực hiện hoặc thực hiện không đúng. Khi đã ký, anh Khang trở thành người có nghĩa vụ thật sự, chỉ đứng sau người vay về mặt thứ tự.
Điều nhiều người không biết là phạm vi bảo lãnh, nếu không thỏa thuận khác, bao gồm cả tiền lãi trên nợ gốc, tiền phạt, tiền bồi thường thiệt hại và lãi trên số tiền chậm trả. Tức là anh Khang không chỉ đứng trước con số 300 triệu đồng. Nếu cậu em chậm trả nhiều tháng, phần lãi chậm trả cũng có thể bị đòi luôn.
Còn chuyện chị Ngân có phải đi tìm cậu em trước không? Theo luật, khi người vay không trả đúng hạn thì bên cho vay có quyền yêu cầu người bảo lãnh trả, trừ khi hai bên đã thỏa thuận rằng người bảo lãnh chỉ trả thay khi người vay không còn khả năng trả. Giấy của anh Khang không có câu đó, nên chị Ngân có quyền đòi thẳng anh.
Bảo lãnh, cùng vay hay chỉ làm chứng
Trên một tờ giấy vay, chữ ký của người thứ ba có thể mang ba nghĩa rất khác nhau. Nếu ký với tư cách người làm chứng, bạn chỉ xác nhận là có việc giao tiền, không nhận nghĩa vụ trả nợ. Nếu ký với tư cách người bảo lãnh, bạn trả thay khi người vay không trả. Còn nếu ký với tư cách người cùng vay, bạn là con nợ ngang hàng, bên cho vay có thể đòi bạn ngay từ đầu, kể cả khi người kia vẫn còn tiền.
Ranh giới này nằm ở chữ trên giấy chứ không nằm ở ý định trong đầu. Một dòng mơ hồ kiểu "biết việc này và cam kết" sẽ được tòa thường xem xét theo toàn bộ nội dung, lời khai và hoàn cảnh ký. Muốn chỉ làm chứng thì ghi rõ hai chữ "người làm chứng" cạnh tên mình, và tuyệt đối không ký vào ô "bên vay".
Một biến thể rất hay gặp là đem sổ đỏ của mình thế chấp để người khác vay ngân hàng. Về bản chất, bạn đang dùng tài sản của mình bảo đảm cho nợ của người khác. Người vay không trả thì ngân hàng có quyền xử lý chính căn nhà đó. Nếu căn nhà là tài sản chung của vợ chồng, việc thế chấp cần cả hai cùng đồng ý.
Những ngộ nhận khiến người bảo lãnh trả giá
Ngộ nhận thứ nhất: "Người vay còn đất ở quê thì chủ nợ phải siết đất của họ trước". Chỉ đúng khi trong giấy có thỏa thuận người bảo lãnh chỉ trả khi người vay không có khả năng. Không có thỏa thuận đó, bên cho vay được chọn đòi người bảo lãnh.
Ngộ nhận thứ hai: "Nhiều người cùng ký bảo lãnh thì mỗi người chịu một phần". Luật quy định nhiều người cùng bảo lãnh một khoản nợ thì liên đới, bên cho vay có thể đòi toàn bộ từ bất kỳ ai, trừ khi đã thỏa thuận bảo lãnh theo phần độc lập. Người đã trả thay toàn bộ sau đó mới quay lại đòi những người cùng bảo lãnh phần của họ.
Ngộ nhận thứ ba ngược chiều: nhiều người bảo lãnh bị đòi sớm lại tưởng mình phải trả ngay. Không phải vậy. Bên cho vay không được yêu cầu người bảo lãnh trả thay khi nghĩa vụ của người vay chưa đến hạn. Nếu bị đòi trước hạn, bạn có quyền từ chối.
Trả thay xong, đòi lại thế nào
Người bảo lãnh đã trả thay có quyền yêu cầu người vay hoàn lại trong phạm vi số tiền mình đã trả, trừ khi có thỏa thuận khác. Vì vậy khi trả, đừng trả kiểu đưa tay. Hãy chuyển khoản với nội dung ghi rõ "trả thay khoản vay của ông, bà ấy theo bảo lãnh ngày đó", và yêu cầu bên cho vay ký giấy xác nhận đã nhận bao nhiêu, còn bao nhiêu, kèm việc giao lại giấy vay gốc nếu đã trả xong.
Sau đó, bạn có thể thương lượng với người vay, và nếu không được thì khởi kiện tại Tòa án nhân dân khu vực nơi người vay cư trú. Thời hiệu khởi kiện tranh chấp hợp đồng là 3 năm, tính từ ngày bạn biết hoặc phải biết quyền lợi của mình bị xâm phạm, nên đừng để hồ sơ nằm im quá lâu.
Trước khi ký, và điều cần nhớ
Nếu vẫn muốn giúp, hãy ký có giới hạn. Thứ nhất, ghi rõ số tiền tối đa mình bảo lãnh, ví dụ chỉ bảo lãnh nợ gốc 300 triệu đồng, không bao gồm lãi phạt. Thứ hai, ghi rõ thời hạn bảo lãnh. Thứ ba, thêm câu người bảo lãnh chỉ trả thay khi người vay không còn khả năng trả. Thứ tư, giữ một bản giấy vay có đủ chữ ký, chụp ảnh giấy tờ tùy thân của các bên.
Cũng nên hỏi mình một câu thật lòng: nếu ngày mai phải trả số tiền này, gia đình mình có chịu được không? Nếu câu trả lời là không, thì giúp bằng cách khác sẽ an toàn hơn cho cả hai bên.
Ba điều cần nhớ. Ký bảo lãnh là nhận trách nhiệm trả nợ thật, gồm cả lãi và phạt nếu không giới hạn. Chữ trên giấy quyết định bạn là người làm chứng, người bảo lãnh hay người cùng vay. Và khi đã trả thay, mọi khoản phải có chứng từ để đòi lại người vay.
Hỏi đáp nhanh
Ký làm chứng trong giấy vay tiền có phải trả nợ thay không?
Không, nếu chữ ký thật sự là với tư cách người làm chứng và giấy ghi rõ như vậy. Người làm chứng chỉ xác nhận việc vay có diễn ra, không nhận nghĩa vụ trả nợ.
Người được bảo lãnh bỏ trốn thì chủ nợ có đòi được người bảo lãnh ngay không?
Được, khi khoản vay đã đến hạn mà không có thỏa thuận chỉ trả thay khi người vay không có khả năng. Bên cho vay không cần kiện người vay trước.
Người bảo lãnh mất thì con cái có phải trả nợ bảo lãnh không?
Nghĩa vụ đã phát sinh trở thành nghĩa vụ tài sản của người chết, những người thừa kế trả trong phạm vi di sản nhận được, không phải lấy tài sản riêng của mình ra trả.
Có rút lại bảo lãnh được không?
Chỉ khi bên cho vay đồng ý hủy bỏ hoặc thay bằng biện pháp bảo đảm khác. Người bảo lãnh không tự ý đơn phương rút được sau khi đã ký.
Lưu ý: Bài viết tổng hợp quy định đang có hiệu lực tại thời điểm đăng và chỉ mang tính tham khảo, không thay thế ý kiến pháp lý cho một vụ việc cụ thể. Văn bản pháp luật có thể được sửa đổi; vui lòng đối chiếu bản mới nhất hoặc trao đổi với luật sư trước khi quyết định.
