Anh Khánh làm thợ hàn ở một xưởng cơ khí tại Đồng Nai, lương 11 triệu đồng một tháng, trả vào ngày 10 hằng tháng. Từ tháng 6 năm 2026, lương bắt đầu về trễ, có tháng tới ngày 25 mới nhận, tháng 8 thì chỉ được tạm ứng 5 triệu đồng. Mở ứng dụng VssID, anh thấy từ tháng 4 tới nay công ty chưa đóng bảo hiểm xã hội, dù tháng nào phiếu lương cũng trừ 10,5 phần trăm tiền bảo hiểm.
Chuyện của anh Khánh không hiếm, nhất là khi đơn hàng giảm. Người lao động thường chọn im lặng chờ, vì sợ mất việc. Nhưng chờ lâu lại có rủi ro riêng. Mình sẽ nói rõ luật cho phép công ty chậm tới đâu, và bạn nên làm gì, theo thứ tự nào.
Công ty được chậm lương tới mức nào?
Bộ luật Lao động 2019 yêu cầu người hưởng lương tháng được trả một tháng một lần hoặc nửa tháng một lần, vào một thời điểm cố định có tính chu kỳ do hai bên thỏa thuận. Ngày trả lương ghi trong hợp đồng hay quy chế là ngày công ty phải giữ.
Luật chỉ cho chậm trong một trường hợp: vì lý do bất khả kháng, công ty đã tìm mọi biện pháp khắc phục mà vẫn không trả đúng hạn được. Khi đó cũng không được chậm quá 30 ngày. Nếu chậm từ 15 ngày trở lên, công ty phải đền bù cho người lao động một khoản ít nhất bằng tiền lãi của số tiền trả chậm, tính theo lãi suất huy động tiền gửi kỳ hạn một tháng của ngân hàng nơi công ty mở tài khoản trả lương.
"Đơn hàng ít, khách chưa trả tiền" là rủi ro kinh doanh thông thường, khó được coi là bất khả kháng. Còn trả thiếu như tháng 8 của anh Khánh, chỉ tạm ứng 5 triệu đồng, thì phần còn lại vẫn là khoản nợ lương.
Tiền bảo hiểm đã trừ lương mà không đóng
Đây là chỗ nghiêm trọng hơn chuyện chậm lương. Phần 10,5 phần trăm trừ vào lương gồm 8 phần trăm bảo hiểm xã hội, 1,5 phần trăm bảo hiểm y tế và 1 phần trăm bảo hiểm thất nghiệp, là tiền của người lao động, công ty chỉ giữ hộ để nộp. Trừ rồi mà không nộp thì quyền lợi của bạn bị treo: thời gian đóng không được ghi nhận, thẻ bảo hiểm y tế có thể bị ảnh hưởng, các chế độ ốm đau, thai sản hay thất nghiệp đều có thể gặp trở ngại khi bạn cần tới.
Luật Bảo hiểm xã hội 2024 xử lý việc chậm đóng khá chặt. Công ty bị buộc đóng đủ số tiền chậm đóng, cộng thêm một khoản bằng 0,03 phần trăm mỗi ngày tính trên số tiền chậm đóng và số ngày chậm, nộp vào quỹ. Ngoài ra còn bị xử phạt hành chính. Nếu là trốn đóng, tức cố tình không đóng hoặc đóng thiếu để chiếm dụng, thì có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo tội trốn đóng bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp cho người lao động trong Bộ luật Hình sự.
Nói vậy để bạn thấy đây không phải chuyện "công ty khó khăn thì thông cảm". Đây là khoản luật buộc phải trả, có lãi, có chế tài.
Những ngộ nhận khiến người lao động thiệt
Ngộ nhận thứ nhất: "Nghỉ ngang thì mất hết". Thực tế, khi không được trả đủ lương hoặc trả không đúng hạn, ngoài trường hợp bất khả kháng nói trên, người lao động có quyền đơn phương chấm dứt hợp đồng mà không cần báo trước. Nghỉ trong trường hợp này là nghỉ đúng luật, vẫn giữ quyền đòi lương nợ, trợ cấp và vẫn đủ điều kiện xét trợ cấp thất nghiệp nếu đóng đủ thời gian.
Ngộ nhận thứ hai: "Công ty phá sản thì coi như mất". Bộ luật Lao động quy định tiền lương, bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp, trợ cấp thôi việc của người lao động được ưu tiên thanh toán khi doanh nghiệp bị giải thể, phá sản. Không chắc lấy đủ, nhưng bạn đứng ở hàng ưu tiên chứ không đứng cuối.
Ngộ nhận thứ ba: "Cứ chờ, khi nào nghỉ hẳn đòi một thể". Quyền khởi kiện tranh chấp lao động cá nhân có thời hiệu một năm kể từ ngày phát hiện hành vi vi phạm. Chờ quá lâu có thể làm bạn mất quyền yêu cầu tòa giải quyết cho những khoản cũ.
Các bước đòi quyền lợi theo thứ tự
Bước một, gom bằng chứng. Gồm hợp đồng lao động, phiếu lương các tháng, sao kê tài khoản cho thấy ngày nhận lương và số tiền nhận, ảnh chụp màn hình VssID thể hiện các tháng chưa được ghi nhận đóng, tin nhắn hay thông báo của công ty về việc chậm lương. Nếu nhiều người cùng bị, mỗi người tự giữ bộ của mình.
Bước hai, gửi văn bản đề nghị cho công ty, ghi rõ số tiền lương còn nợ theo từng tháng, số tháng chưa đóng bảo hiểm, đề nghị thời hạn thanh toán cụ thể. Gửi qua email hoặc bản giấy có ký nhận. Nếu công ty có công đoàn cơ sở, hãy nhờ công đoàn cùng làm việc.
Bước ba, nếu công ty không giải quyết, bạn có thể phản ánh tới cơ quan bảo hiểm xã hội nơi công ty đóng về việc chậm đóng, và phản ánh tới cơ quan quản lý lao động cấp tỉnh, nay là Sở Nội vụ, về việc nợ lương. Không chắc gửi đâu thì hỏi Ủy ban nhân dân phường, xã nơi công ty đặt trụ sở để được chỉ đúng nơi tiếp nhận.
Bước bốn, giải quyết tranh chấp. Với tranh chấp về tiền lương, luật yêu cầu qua hòa giải viên lao động trước khi ra tòa, và hòa giải viên phải kết thúc việc hòa giải trong 5 ngày làm việc kể từ khi nhận yêu cầu. Riêng tranh chấp về bảo hiểm xã hội, bảo hiểm thất nghiệp thì không bắt buộc hòa giải. Hòa giải không thành, bạn khởi kiện tại tòa án nhân dân khu vực. Người lao động khởi kiện đòi tiền lương, bảo hiểm xã hội, trợ cấp thôi việc thuộc diện được miễn án phí theo nghị quyết về án phí, lệ phí tòa án của Ủy ban Thường vụ Quốc hội.
Ba điều cần nhớ khi bị nợ lương
Thứ nhất, công ty chỉ được chậm lương khi bất khả kháng, tối đa 30 ngày, chậm từ 15 ngày trở lên thì phải trả lãi. Thứ hai, tiền bảo hiểm đã trừ lương là tiền của bạn, chậm đóng bị tính thêm 0,03 phần trăm mỗi ngày, cố tình trốn đóng có thể bị xử lý hình sự. Thứ ba, kiểm tra VssID mỗi tháng, giữ bằng chứng, và đừng để quá một năm mới hành động, vì thời hiệu khởi kiện không chờ ai.
Hỏi đáp nhanh
Công ty chậm lương hai tháng thì mình có được nghỉ ngay không?
Được, nếu việc chậm không thuộc trường hợp bất khả kháng mà luật cho phép. Không được trả đủ lương hoặc trả không đúng hạn là một trong các lý do người lao động được nghỉ ngay không cần báo trước.
Làm sao biết công ty có đóng bảo hiểm xã hội cho mình không?
Cài ứng dụng VssID của Bảo hiểm xã hội Việt Nam, đăng nhập bằng mã số bảo hiểm xã hội hoặc tài khoản định danh điện tử để xem quá trình đóng từng tháng. Nên kiểm tra mỗi tháng một lần.
Khởi kiện đòi lương có phải nộp án phí không?
Người lao động khởi kiện đòi tiền lương, trợ cấp thôi việc, bảo hiểm xã hội thuộc diện được miễn án phí theo nghị quyết về án phí, lệ phí tòa án hiện hành.
Đòi lương có cần đi hòa giải trước không?
Tranh chấp về tiền lương phải qua hòa giải viên lao động trước khi ra tòa. Tranh chấp về bảo hiểm xã hội, bảo hiểm thất nghiệp hay bị đơn phương chấm dứt hợp đồng thì không bắt buộc hòa giải.
Lưu ý: Bài viết tổng hợp quy định đang có hiệu lực tại thời điểm đăng và chỉ mang tính tham khảo, không thay thế ý kiến pháp lý cho một vụ việc cụ thể. Văn bản pháp luật có thể được sửa đổi; vui lòng đối chiếu bản mới nhất hoặc trao đổi với luật sư trước khi quyết định.
