Hưng và Vy quen nhau từ thời đại học, về sống chung ở một căn hộ thuê tại Thành phố Hồ Chí Minh từ năm 2019. Đám cưới có làm, hai họ đều dự, nhưng vì bận nên chưa đi đăng ký kết hôn. Năm 2021 bé Su ra đời, giấy khai sinh chỉ có tên mẹ. Năm 2023 hai người mua một căn hộ 2,1 tỷ đồng, sổ hồng đứng tên Hưng; Vy góp 600 triệu đồng từ tiền dành dụm và tiền bố mẹ cho. Tháng 9 năm 2026, họ quyết định chia tay. Hưng nói: "Mình đâu phải vợ chồng, nhà đứng tên anh thì là của anh."
Câu đó đúng một nửa. Họ không phải vợ chồng trước pháp luật. Nhưng điều đó không có nghĩa Vy trắng tay, cũng không có nghĩa Hưng hết trách nhiệm với con.
Có đám cưới vẫn chưa phải là vợ chồng
Theo Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014, việc kết hôn phải được đăng ký tại cơ quan có thẩm quyền. Nam nữ đủ điều kiện kết hôn mà chung sống như vợ chồng nhưng không đăng ký thì không phát sinh quyền, nghĩa vụ giữa vợ và chồng. Lễ cưới, ảnh cưới, việc hai họ thừa nhận đều không thay được việc đăng ký.
Ngoại lệ đáng biết là những cặp đã chung sống như vợ chồng từ trước ngày 3 tháng 1 năm 1987 thì thường được công nhận là hôn nhân thực tế theo các nghị quyết hướng dẫn trước đây. Với những người như Hưng và Vy, sống chung từ năm 2019, ngoại lệ đó không áp dụng.
Nếu một người nộp đơn xin ly hôn, Tòa vẫn thụ lý, nhưng sẽ tuyên bố không công nhận quan hệ vợ chồng, rồi giải quyết chuyện con và tài sản nếu có yêu cầu. Hai người cũng có thể tự thỏa thuận với nhau mà không cần ra Tòa.
Con chung vẫn đủ quyền như mọi đứa trẻ
Luật nói rõ: quyền, nghĩa vụ giữa nam nữ chung sống như vợ chồng và con được giải quyết theo quy định về quyền, nghĩa vụ của cha mẹ và con. Nghĩa là bé Su có quyền được nuôi dưỡng, được cấp dưỡng, được thừa kế, y như con của một cặp vợ chồng có đăng ký. Ai trực tiếp nuôi Su, ai cấp dưỡng bao nhiêu được giải quyết theo cùng nguyên tắc như khi ly hôn: lấy lợi ích của con làm trọng, con từ đủ 7 tuổi thì xem xét nguyện vọng.
Nhưng có một bước nhiều người bỏ quên: giấy khai sinh của Su chưa có tên cha. Muốn đòi cấp dưỡng chắc chắn, trước hết quan hệ cha con phải được xác định. Nếu Hưng tự nguyện, hai người làm thủ tục đăng ký nhận cha con tại Ủy ban nhân dân cấp xã, kèm chứng cứ như kết quả giám định gen hoặc giấy tờ chứng minh quan hệ cha con. Nếu Hưng không chịu, Vy có thể yêu cầu Tòa án xác định cha cho con, và Tòa có thể trưng cầu giám định.
Tài sản chia theo thỏa thuận hoặc Bộ luật Dân sự
Khi không phải vợ chồng, sẽ không có chuyện tài sản chung vợ chồng chia đôi. Quan hệ tài sản của hai người được giải quyết theo thỏa thuận; không thỏa thuận được thì theo Bộ luật Dân sự và quy định liên quan. Căn hộ mua chung khi ấy được xem là tài sản thuộc sở hữu chung theo phần, mỗi người có phần tương ứng với tiền bạc, công sức đã đóng góp.
Luật Hôn nhân và gia đình còn có hai nguyên tắc đáng chú ý cho trường hợp này. Một là việc giải quyết phải bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của phụ nữ và con. Hai là công việc nội trợ và công việc khác để duy trì đời sống chung được coi như lao động có thu nhập. Vy nghỉ việc một năm để chăm con thì công sức đó không bị coi là con số không.
Điều quyết định vẫn là chứng cứ. Sổ hồng đứng tên Hưng, nên Vy phải chứng minh mình đã góp 600 triệu đồng: sao kê chuyển khoản cho bên bán hoặc cho Hưng đúng thời điểm mua nhà, tin nhắn bàn chuyện góp tiền, lời xác nhận của bố mẹ đã cho tiền, việc cùng trả góp hằng tháng. Người giữ nhà thanh toán cho người kia phần giá trị tương ứng, thường tính theo giá thị trường lúc giải quyết chứ không theo giá lúc mua.
Các khoản nợ cũng đi theo cách đó. Nếu căn hộ còn vay ngân hàng, ai đứng tên trong hợp đồng tín dụng thì người đó có nghĩa vụ với ngân hàng; còn giữa hai người với nhau, số tiền trả góp mỗi bên đã đóng là một phần đóng góp vào căn hộ và cần được tính khi chia. Đồ đạc trong nhà, xe máy, tiền tiết kiệm cũng vậy: món nào mua bằng tiền của ai, có hóa đơn, sao kê thì phân định dễ hơn nhiều so với kể lại bằng lời.
Những ngộ nhận khiến nhiều người thiệt
Ngộ nhận thứ nhất: "Sống với nhau đủ lâu thì tự thành vợ chồng." Không có mốc thời gian nào biến việc sống chung thành hôn nhân, trừ trường hợp trước năm 1987 đã nói.
Ngộ nhận thứ hai: "Đứng tên ai là của người đó." Giấy chứng nhận ghi tên một người là chứng cứ quan trọng, nhưng người kia vẫn có quyền chứng minh mình là đồng sở hữu.
Ngộ nhận thứ ba: "Không cưới hỏi đàng hoàng thì đánh nhau không phải bạo lực gia đình." Luật Phòng, chống bạo lực gia đình năm 2022 xác định hành vi bạo lực giữa người chung sống như vợ chồng cũng là bạo lực gia đình, nên các biện pháp bảo vệ như cấm tiếp xúc vẫn có thể áp dụng.
Ngộ nhận thứ tư: "Chia tay xong rồi tính." Khi đã dọn ra khỏi nhà, việc lấy lại sao kê, tin nhắn, lời xác nhận khó hơn nhiều. Chứng cứ nên gom từ khi còn giữ được hòa khí.
Điều cần nhớ
Thứ nhất, không đăng ký kết hôn thì không phải vợ chồng, kể cả đã làm đám cưới; nếu ra Tòa, Tòa tuyên không công nhận quan hệ vợ chồng rồi mới giải quyết con và tài sản. Thứ hai, con chung có đủ quyền được nuôi dưỡng, cấp dưỡng; nếu giấy khai sinh thiếu tên cha thì làm thủ tục nhận cha con hoặc yêu cầu Tòa xác định cha cho con trước. Thứ ba, tài sản chia theo thỏa thuận hoặc theo phần đóng góp, công việc nội trợ được coi như lao động có thu nhập; hãy giữ lại mọi dấu vết tiền bạc. Và nếu bạn đang sống chung, cách bảo vệ đơn giản nhất cho cả hai người và cho con là đi đăng ký kết hôn.
Hỏi đáp nhanh
Sống chung không đăng ký kết hôn thì chia tay có cần ra Tòa không?
Không bắt buộc. Hai người có thể tự thỏa thuận về con và tài sản. Nếu một bên nộp đơn, Tòa sẽ tuyên không công nhận quan hệ vợ chồng và giải quyết con, tài sản nếu có yêu cầu.
Không đăng ký kết hôn thì người cha có phải cấp dưỡng cho con không?
Có. Quyền, nghĩa vụ giữa cha mẹ và con không phụ thuộc vào việc cha mẹ có đăng ký kết hôn hay không. Nếu giấy tờ chưa ghi tên cha thì cần làm thủ tục nhận cha con hoặc yêu cầu Tòa xác định cha cho con trước.
Nhà mua chung nhưng đứng tên bạn trai, chia tay có đòi được phần của mình không?
Được nếu chứng minh được phần tiền và công sức mình đã góp. Sao kê chuyển khoản, tin nhắn, người làm chứng là những chứng cứ quan trọng; Tòa giải quyết theo quy định về sở hữu chung của Bộ luật Dân sự.
Lưu ý: Bài viết tổng hợp quy định đang có hiệu lực tại thời điểm đăng và chỉ mang tính tham khảo, không thay thế ý kiến pháp lý cho một vụ việc cụ thể. Văn bản pháp luật có thể được sửa đổi; vui lòng đối chiếu bản mới nhất hoặc trao đổi với luật sư trước khi quyết định.
