Chị Thảo ba mươi bốn tuổi, làm kế toán ở Đà Nẵng, có hai con: bé Na lên chín và bé Bin vừa tròn hai tuổi rưỡi. Tháng 8 năm 2026, chồng chị nộp đơn ly hôn và tuyên bố sẽ giành cả hai đứa, vì anh có căn hộ đứng tên mình, lương mỗi tháng hơn 40 triệu đồng, còn chị chỉ khoảng 15 triệu đồng. Chị hỏi một câu rất thật: người kiếm ít tiền hơn có phải cầm chắc phần thua không?
Câu trả lời ngắn là không. Nhưng để hiểu vì sao, và để không tự làm hỏng cơ hội của mình, bạn cần biết Tòa án thực sự nhìn vào những gì khi quyết định giao con cho ai.
Luật đặt lợi ích của con lên trên hết
Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014, tại Điều 81, cho vợ chồng quyền tự thỏa thuận ai trực tiếp nuôi con. Chỉ khi không thỏa thuận được, Tòa án mới quyết định, và căn cứ được luật gọi tên là quyền lợi về mọi mặt của con. Không phải ai có lỗi, không phải ai giàu hơn, càng không phải con mang họ ai.
Có hai mốc tuổi bạn phải nhớ. Thứ nhất, con dưới 36 tháng tuổi được giao cho mẹ trực tiếp nuôi, trừ khi người mẹ không đủ điều kiện trông nom, chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục con, hoặc cha mẹ có thỏa thuận khác phù hợp với lợi ích của con. Thứ hai, con từ đủ 7 tuổi trở lên thì Tòa phải xem xét nguyện vọng của con. Bộ luật Tố tụng dân sự còn yêu cầu thẩm phán lấy ý kiến của con theo cách thân thiện, phù hợp lứa tuổi và giữ bí mật cá nhân cho cháu.
Áp vào nhà chị Thảo: bé Bin dưới 36 tháng, nên trừ khi người chồng chứng minh được chị không đủ điều kiện, bé thường được giao cho mẹ. Bé Na đã chín tuổi, nguyện vọng của bé sẽ được hỏi. Nhưng nguyện vọng là căn cứ quan trọng, không phải căn cứ duy nhất. Một đứa trẻ nói muốn ở với bố vì bố cho chơi điện thoại cả ngày sẽ được nhìn khác với một đứa trẻ nói muốn ở với mẹ vì từ nhỏ mẹ là người đưa đón, kèm học mỗi tối.
Thu nhập cao chưa chắc đã thắng
Đây là ngộ nhận phổ biến nhất. Thu nhập chỉ là một phần của điều kiện vật chất, mà điều kiện vật chất lại chỉ là một nửa câu chuyện. Nửa còn lại là điều kiện tinh thần: ai có thời gian ở bên con, ai là người chăm con thực tế từ trước tới nay, nếp sinh hoạt của con có bị xáo trộn không, con có được ở gần trường, gần ông bà, gần bạn bè quen thuộc không.
Một người kiếm 40 triệu đồng mỗi tháng nhưng hai tuần đi công tác một lần, tối về muộn, giao con cho người giúp việc, chưa chắc có lợi thế hơn người kiếm 15 triệu đồng nhưng tan làm đúng giờ và đã một tay lo cho con suốt nhiều năm. Hơn nữa, chênh lệch tiền bạc được bù bằng nghĩa vụ cấp dưỡng: người không trực tiếp nuôi vẫn phải đóng góp tiền nuôi con theo Điều 82. Vì vậy Tòa không cần giao con cho người giàu hơn chỉ để con đủ ăn đủ mặc.
Ngược lại, đừng chủ quan nếu bạn là mẹ của một bé dưới 36 tháng. Nếu có chứng cứ rõ ràng như người mẹ nghiện ngập, có hành vi bạo lực với con, bỏ mặc con trong thời gian dài, hoặc bệnh tật làm mất khả năng chăm sóc, thì quy tắc ưu tiên cho mẹ có thể không được áp dụng.
Những sai lầm làm yếu vị thế của chính mình
Sai lầm thứ nhất là tự ý mang con đi nơi khác, giấu không cho bên kia gặp. Nhiều người nghĩ cứ giữ con trong tay thì ra Tòa sẽ có lợi. Thực tế, cản trở người kia gặp con cho thấy bạn đặt mâu thuẫn của người lớn lên trên tình cảm của trẻ, và Tòa thường nhìn hành vi này không mấy thiện cảm.
Sai lầm thứ hai là kéo con vào cuộc chiến: kể xấu bố hoặc mẹ trước mặt con, dặn con phải nói gì khi gặp thẩm phán. Một đứa trẻ bị dặn trước thường trả lời rất gượng, và người làm công tác với trẻ em nhận ra điều đó khá nhanh.
Sai lầm thứ ba là tung lên mạng xã hội những đoạn ghi âm, ảnh chụp cãi nhau. Chứng cứ thì nên giữ, nhưng để nộp cho Tòa, không phải để đăng cho người lạ xem. Bêu riếu nhau công khai vừa có thể khiến bạn vướng chuyện xâm phạm danh dự, vừa làm khổ chính đứa trẻ khi bạn cùng lớp đọc được.
Sai lầm thứ tư là đem tiền cấp dưỡng ra mặc cả kiểu "anh không đòi nuôi con thì em không đòi tiền". Cấp dưỡng là quyền của con, không phải của bố hay mẹ, và thỏa thuận kiểu đó rất dễ đổ vỡ về sau.
Chứng cứ nào thực sự có ích
Hãy nghĩ như thẩm phán: họ cần hình dung cuộc sống của đứa trẻ sẽ ra sao nếu ở với mỗi bên. Vậy bạn nên chuẩn bị những thứ cho thấy điều đó một cách cụ thể.
Thứ nhất, chứng cứ về chỗ ở: hợp đồng thuê nhà hoặc giấy tờ nhà, ảnh góc học tập và chỗ ngủ của con, khoảng cách tới trường. Thứ hai, chứng cứ về thu nhập ổn định: hợp đồng lao động, sao kê lương vài tháng gần nhất. Thứ ba, chứng cứ về việc ai là người chăm con thực tế: tin nhắn trao đổi với cô giáo, sổ khám bệnh, biên lai học phí do ai đóng, xác nhận của nhà trường về người thường đưa đón. Thứ tư, lịch làm việc của bạn và người sẽ phụ trông con, ví dụ ông bà ở gần. Thứ năm, nếu bên kia có vấn đề thật sự như bạo lực, rượu chè, cờ bạc, hãy giữ biên bản của công an xã, giấy khám thương, tin nhắn đe dọa.
Bạn cũng có thể đề nghị mỗi người nuôi một cháu nếu điều đó hợp với hoàn cảnh, ví dụ con lớn muốn ở với bố, con nhỏ còn bú mẹ. Luật không cấm tách anh chị em, nhưng Tòa thường cân nhắc kỹ, vì các cháu cũng cần có nhau.
Quyền của người không được giao nuôi con
Nếu Tòa giao con cho bên kia, bạn không mất con. Theo Điều 82, bạn có quyền và nghĩa vụ thăm nom con mà không ai được cản trở, đồng thời có nghĩa vụ cấp dưỡng. Người trực tiếp nuôi và gia đình họ không được ngăn bạn gặp con. Chỉ khi bạn lạm dụng việc thăm nom để gây ảnh hưởng xấu tới việc chăm sóc, giáo dục con thì người kia mới có quyền yêu cầu Tòa hạn chế quyền thăm nom.
Quyết định nuôi con cũng không phải vĩnh viễn. Sau ly hôn, nếu người đang nuôi không còn đủ điều kiện, hoặc hai bên thỏa thuận lại, có thể yêu cầu Tòa thay đổi người trực tiếp nuôi con theo Điều 84.
Ba điều cần nhớ
Một là, Tòa không xét ai giàu hơn hay ai có lỗi, mà xét đứa trẻ sẽ được chăm sóc tốt nhất ở đâu; con dưới 36 tháng thường được giao cho mẹ, con từ đủ 7 tuổi được hỏi nguyện vọng.
Hai là, chứng cứ về việc chăm con hằng ngày thường nặng ký hơn số dư tài khoản; hãy gom từ bây giờ, đừng đợi đến ngày hòa giải.
Ba là, đừng giấu con, đừng dặn con, đừng bêu nhau trên mạng. Cách bạn cư xử trong lúc ly hôn cũng chính là một phần chứng cứ cho thấy bạn có thật sự đặt con lên trước hay không.
Hỏi đáp nhanh
Con dưới 36 tháng tuổi thì người bố có giành được quyền nuôi không?
Có thể, nhưng khó. Luật ưu tiên giao con dưới 36 tháng cho mẹ, trừ khi người mẹ không đủ điều kiện chăm sóc con hoặc hai bên có thỏa thuận khác phù hợp với lợi ích của con. Người bố phải có chứng cứ cụ thể, không thể chỉ dựa vào thu nhập cao hơn.
Con 10 tuổi nói muốn ở với ai thì Tòa có xử theo ý con không?
Tòa bắt buộc phải xem xét nguyện vọng của con từ đủ 7 tuổi, nhưng đó không phải căn cứ duy nhất. Tòa vẫn cân nhắc điều kiện chăm sóc thực tế của mỗi bên để quyết định điều có lợi nhất cho con.
Người không được nuôi con có phải trả tiền cấp dưỡng không?
Có. Người không trực tiếp nuôi con có nghĩa vụ cấp dưỡng, mức do hai bên thỏa thuận hoặc Tòa quyết định dựa vào thu nhập, khả năng thực tế của người cấp dưỡng và nhu cầu thiết yếu của con.
Ly hôn xong rồi có đòi lại quyền nuôi con được không?
Được, nếu người đang nuôi không còn đủ điều kiện chăm sóc con hoặc hai bên thỏa thuận lại. Bạn nộp yêu cầu thay đổi người trực tiếp nuôi con tại Tòa án nhân dân khu vực có thẩm quyền.
Lưu ý: Bài viết tổng hợp quy định đang có hiệu lực tại thời điểm đăng và chỉ mang tính tham khảo, không thay thế ý kiến pháp lý cho một vụ việc cụ thể. Văn bản pháp luật có thể được sửa đổi; vui lòng đối chiếu bản mới nhất hoặc trao đổi với luật sư trước khi quyết định.
