Anh Khoa và chị Vy sống chung ở Bình Dương cũ, nay thuộc Thành phố Hồ Chí Minh, đã ba năm nhưng chưa đi đăng ký kết hôn vì "để dành tiền làm đám cưới cho đàng hoàng". Ngày 2 tháng 8 năm 2026 chị Vy sinh bé trai. Bận bịu chăm con, hai người tính đợi đầy tháng rồi mới đi làm giấy khai sinh. Đến lúc ra phường, cán bộ hỏi: giấy khai sinh của bé muốn ghi tên cha thì anh chị đã có giấy chứng nhận kết hôn chưa? Hai người nhìn nhau.
Chuyện này không hiếm. Khai sinh là thủ tục ai cũng phải làm, nhưng chính vì quen nên người ta hay làm qua loa, rồi đến khi con đi học, làm hộ chiếu mới phát hiện tên sai một dấu, ngày sinh lệch một ngày, hay phần tên cha bỏ trống. Mình đi lần lượt từng chỗ.
Hạn 60 ngày và ai phải đi đăng ký
Theo Luật Hộ tịch năm 2014, trong thời hạn 60 ngày kể từ ngày sinh con, cha hoặc mẹ có trách nhiệm đăng ký khai sinh cho con. Cha mẹ không thể đi được thì ông bà, người thân thích khác, hoặc cá nhân, tổ chức đang nuôi dưỡng trẻ đi thay. Đăng ký đúng hạn thì được miễn lệ phí.
Nơi đăng ký là Ủy ban nhân dân xã, phường, đặc khu nơi cư trú của cha hoặc của mẹ. Từ ngày 1 tháng 7 năm 2025 không còn cấp huyện, nên cả những việc trước đây phải lên huyện, như khai sinh có yếu tố nước ngoài, nay đều chuyển về Ủy ban nhân dân cấp xã. Bạn có thể nộp trực tiếp tại Trung tâm Phục vụ hành chính công của xã, phường, hoặc nộp trực tuyến.
Hồ sơ cơ bản rất gọn: tờ khai đăng ký khai sinh và giấy chứng sinh do bệnh viện, nhà hộ sinh cấp. Sinh ở nhà, không có giấy chứng sinh thì thay bằng văn bản của người làm chứng xác nhận việc sinh; không có người làm chứng thì người đi khai sinh làm giấy cam đoan. Người đi đăng ký xuất trình giấy tờ tùy thân, hoặc căn cước điện tử trên VNeID. Hồ sơ đủ thì thường được giải quyết ngay trong ngày.
Làm liên thông trên mạng: một lần được ba việc
Đây là phần nhiều cha mẹ trẻ chưa tận dụng. Trên Cổng Dịch vụ công quốc gia và ứng dụng VNeID có nhóm thủ tục liên thông: đăng ký khai sinh, đăng ký thường trú và cấp thẻ bảo hiểm y tế cho trẻ dưới 6 tuổi. Bạn khai một lần, đính kèm ảnh giấy chứng sinh, chọn nơi nhận kết quả; xong việc, con có giấy khai sinh, có số định danh cá nhân, được đăng ký thường trú theo cha mẹ và có thẻ bảo hiểm y tế để đi khám.
Một mẹo nhỏ: trước khi bấm gửi, hãy đọc lại tên con từng chữ, từng dấu. Một chữ "Huy" thành "Hy", một dấu ngã thành dấu hỏi, sửa sau này là cả một thủ tục thay đổi, cải chính hộ tịch, và kéo theo phải sửa học bạ, bằng cấp. Ngày sinh lấy đúng theo giấy chứng sinh, đừng "lùi cho đẹp" hay "sửa cho hợp tuổi".
Về họ của con, Bộ luật Dân sự để cha mẹ thỏa thuận con mang họ cha hoặc họ mẹ; không thỏa thuận được thì theo tập quán. Dân tộc, quốc tịch cũng xác định theo cha mẹ. Cho con mang họ mẹ là quyền thỏa thuận của cha mẹ, không phải chuyện xin cho.
Cha mẹ chưa đăng ký kết hôn thì ghi tên cha thế nào
Quay lại chuyện anh Khoa. Pháp luật không coi sống chung là vợ chồng. Khi cha mẹ chưa đăng ký kết hôn, phần thông tin về người cha trên giấy khai sinh không tự động được điền, vì luật không có căn cứ để "suy ra" anh Khoa là cha. Nếu chỉ khai sinh bình thường thì phần cha sẽ để trống.
Cách làm đúng là kết hợp đăng ký khai sinh với đăng ký nhận cha, con ngay trong cùng một lần. Anh Khoa có mặt, khai nhận con, hai bên không có tranh chấp, kèm chứng cứ chứng minh quan hệ cha con nếu cán bộ yêu cầu, chẳng hạn văn bản của cơ sở y tế, kết quả giám định ADN hoặc các giấy tờ, thư từ, hình ảnh thể hiện quan hệ. Như vậy giấy khai sinh của bé có đủ tên cha ngay từ đầu.
Còn nếu đã lỡ khai sinh với phần cha để trống, sau này vẫn có thể đăng ký nhận cha, con rồi bổ sung thông tin. Chỉ là mất thêm một lần đi lại, và nếu lúc đó hai người đã chia tay, có tranh chấp, thì chuyện xác định cha con phải ra tòa. Lời khuyên của mình: tranh thủ lúc hai người còn vui vẻ, làm cho trọn.
Những chỗ hay sai và chuyện quá hạn
Ngộ nhận thứ nhất: "trễ hạn là bị phạt nặng, không làm được nữa". Không phải vậy. Quá 60 ngày, bạn vẫn được đăng ký khai sinh, chỉ là hồ sơ có thể phải bổ sung giấy tờ chứng minh, và không còn được miễn lệ phí như khi đúng hạn. Người lớn tuổi chưa từng có giấy khai sinh cũng được đăng ký khai sinh, kèm những giấy tờ như học bạ, hồ sơ cán bộ, giấy tờ cư trú cũ để đối chiếu.
Ngộ nhận thứ hai: "phải về quê nội mới khai sinh được". Bạn làm ở nơi cư trú của cha hoặc mẹ, kể cả nơi đang tạm trú. Con sinh ở bệnh viện tỉnh khác cũng không phải về nơi sinh.
Ngộ nhận thứ ba: "có bản điện tử rồi thì vứt giấy chứng sinh". Hãy giữ bản gốc giấy chứng sinh và bản chính giấy khai sinh cẩn thận. Dữ liệu điện tử ngày càng đầy đủ, nhưng nhiều nơi vẫn hỏi bản giấy trong những năm tới.
Một thông tin để bạn nắm trước: Luật Hộ tịch năm 2026 đã được Quốc hội thông qua, có hiệu lực từ ngày 1 tháng 3 năm 2027. Luật mới hướng tới việc cơ quan nhà nước chủ động đăng ký khai sinh theo lộ trình, thực hiện thống nhất cả nước chậm nhất từ ngày 1 tháng 1 năm 2031. Còn hiện nay, trách nhiệm đi đăng ký vẫn thuộc về cha mẹ.
Ba điều cần nhớ
Thứ nhất, cha mẹ có 60 ngày để khai sinh cho con, làm ở xã, phường nơi một trong hai người cư trú, đúng hạn thì miễn lệ phí. Thứ hai, dùng thủ tục liên thông trên mạng để một lần có giấy khai sinh, đăng ký thường trú và thẻ bảo hiểm y tế cho bé, nhưng đọc kỹ tên con trước khi gửi. Thứ ba, cha mẹ chưa đăng ký kết hôn thì nên kết hợp khai sinh với nhận cha, con ngay từ đầu để giấy khai sinh của con có đủ tên cha.
Hỏi đáp nhanh
Quá 60 ngày mới đi khai sinh cho con thì có bị phạt không?
Bạn vẫn đăng ký được, không mất quyền khai sinh cho con. Có thể phải bổ sung giấy tờ và không còn được miễn lệ phí như khi đúng hạn, nên đi càng sớm càng tốt.
Vợ chồng chưa đăng ký kết hôn thì giấy khai sinh của con có tên cha không?
Không tự động có. Muốn ghi tên cha, người cha nên làm thủ tục nhận cha, con kết hợp ngay khi đăng ký khai sinh, kèm chứng cứ về quan hệ cha con nếu được yêu cầu.
Con có được mang họ mẹ không?
Được. Họ của con là họ cha hoặc họ mẹ theo thỏa thuận của cha mẹ, không thỏa thuận được thì theo tập quán.
Đang tạm trú ở thành phố thì có phải về quê khai sinh cho con không?
Không. Bạn đăng ký tại Ủy ban nhân dân xã, phường nơi cư trú của cha hoặc mẹ, bao gồm cả nơi đang tạm trú, hoặc nộp trực tuyến.
Lưu ý: Bài viết tổng hợp quy định đang có hiệu lực tại thời điểm đăng và chỉ mang tính tham khảo, không thay thế ý kiến pháp lý cho một vụ việc cụ thể. Văn bản pháp luật có thể được sửa đổi; vui lòng đối chiếu bản mới nhất hoặc trao đổi với luật sư trước khi quyết định.
