Đầu tháng 8 năm 2026, bà Lan ở một phường ven Hà Nội nhận quyết định của Chủ tịch Ủy ban nhân dân phường: phạt 35 triệu đồng và buộc tháo dỡ phần mái tôn cơi nới phía sau nhà vì "xây dựng không phép". Bà Lan sững sờ, vì phần mái đó có từ năm 2010, lúc mua nhà đã có sẵn, mười mấy năm không ai nói gì. Con trai bà bảo kiện ngay ra tòa. Hàng xóm bảo viết đơn khiếu nại lên phường cho nhẹ nhàng. Bà không biết nghe ai.
Khi một quyết định của cơ quan nhà nước chạm vào quyền lợi của mình, người dân có hai con đường: khiếu nại, hoặc khởi kiện vụ án hành chính. Mỗi đường có thời hạn riêng, có cái lợi riêng. Chọn sai thời điểm hoặc để quá hạn thì có lý cũng khó được xem xét.
Khiếu nại là gì, khiếu nại cái gì
Khiếu nại là việc bạn đề nghị chính cơ quan hoặc người có thẩm quyền xem xét lại quyết định hành chính, hành vi hành chính mà bạn cho là trái luật, xâm phạm quyền lợi của mình. Quyết định xử phạt vi phạm hành chính, quyết định thu hồi đất, quyết định cưỡng chế, việc từ chối cấp sổ, từ chối đăng ký kinh doanh, hay hành vi của cán bộ khi làm công vụ đều có thể bị khiếu nại.
Theo Luật Khiếu nại năm 2011, đã được sửa đổi năm 2025, thời hiệu khiếu nại là 90 ngày kể từ ngày bạn nhận được quyết định hoặc biết được hành vi hành chính. Nếu vì ốm đau, thiên tai, đi công tác, học tập ở nơi xa hoặc trở ngại khách quan khác mà không khiếu nại được thì khoảng thời gian đó không tính vào thời hiệu, nhưng bạn phải chứng minh được.
Lần đầu, bạn gửi đơn cho chính người đã ra quyết định, hoặc thủ trưởng cơ quan có cán bộ đã có hành vi bị khiếu nại. Với bà Lan, đơn gửi Chủ tịch Ủy ban nhân dân phường. Nếu không đồng ý với kết quả giải quyết lần đầu, hoặc hết thời hạn mà không được giải quyết, bạn có thể khiếu nại lần hai lên cấp trên, hoặc khởi kiện ra tòa.
Khởi kiện ra tòa hành chính
Con đường thứ hai là khởi kiện vụ án hành chính theo Luật Tố tụng hành chính năm 2015. Thời hiệu khởi kiện là 1 năm kể từ ngày nhận được hoặc biết được quyết định, hành vi hành chính. Nếu bạn đã khiếu nại trước đó, thời hiệu được tính từ ngày nhận quyết định giải quyết khiếu nại hoặc ngày hết thời hạn giải quyết mà không được giải quyết.
Từ ngày 1 tháng 7 năm 2025, tòa án tổ chức theo ba cấp, vụ án hành chính sơ thẩm phần lớn do Tòa án nhân dân khu vực giải quyết. Án phí hành chính sơ thẩm là 300 nghìn đồng, thấp hơn nhiều so với tưởng tượng của nhiều người.
Bạn được chọn: hoặc khiếu nại trước rồi mới kiện, hoặc kiện thẳng. Một lưu ý quan trọng: nếu bạn vừa khiếu nại vừa khởi kiện, và tòa đã thụ lý vụ án, thì cơ quan hành chính sẽ dừng giải quyết khiếu nại, việc chuyển hẳn sang tòa.
Nên chọn đường nào
Khiếu nại phù hợp khi sai sót có vẻ do thiếu thông tin, nhầm lẫn hồ sơ, hoặc khi bạn có giấy tờ mà cơ quan chưa biết. Ví dụ bà Lan có giấy tờ mua nhà năm 2010 thể hiện phần mái đã có sẵn, có ảnh cũ, có xác nhận của tổ dân phố. Đưa những thứ đó ra, cơ quan có thể tự xem lại thời điểm vi phạm, thời hiệu xử phạt, đối tượng bị xử phạt. Khiếu nại không mất án phí, thường có buổi đối thoại trực tiếp, và nhanh hơn: thời hạn giải quyết lần đầu tính bằng ngày kể từ khi thụ lý, thường khoảng một tháng, vụ phức tạp có thể dài hơn.
Khởi kiện phù hợp khi bạn thấy cơ quan cố tình giữ quan điểm, hoặc vụ việc lớn như thu hồi đất, bồi thường, mà bạn muốn một bên độc lập phán xét. Ở tòa, cơ quan ra quyết định là bên bị kiện, phải chứng minh quyết định của mình đúng luật, và bạn có thể yêu cầu bồi thường thiệt hại kèm theo.
Những chỗ hay sai
Ngộ nhận lớn nhất: "đã khiếu nại thì chưa phải làm theo quyết định". Không phải vậy. Khiếu nại không làm dừng việc thi hành quyết định hành chính, trừ khi người có thẩm quyền ra quyết định tạm đình chỉ. Với quyết định xử phạt, Luật Xử lý vi phạm hành chính vẫn buộc bạn nộp phạt trong 10 ngày; quá hạn còn bị tính tiền chậm nộp. Nếu thấy việc thi hành sẽ gây thiệt hại khó khắc phục, ví dụ tháo dỡ công trình, hãy ghi rõ đề nghị tạm đình chỉ thi hành trong đơn.
Ngộ nhận thứ hai: viết đơn thật dài, kể lể cảm xúc, gửi cùng lúc lên mười nơi. Đơn gửi sai thẩm quyền sẽ bị chuyển đi hoặc chỉ được hướng dẫn, mất thời gian mà thời hiệu vẫn chạy. Gửi đúng người có thẩm quyền, đúng lần.
Ngộ nhận thứ ba: để quá 90 ngày, rồi quá 1 năm, mới nghĩ tới chuyện phản đối. Lúc đó quyết định có thể không còn bị xem xét lại theo thủ tục thông thường nữa, dù bạn có lý.
Một lá đơn khiếu nại cần có gì
Đơn khiếu nại nên gọn, một đến hai trang, gồm: ngày tháng năm viết đơn; họ tên, địa chỉ, số điện thoại của bạn; tên, địa chỉ cơ quan hoặc người bị khiếu nại; số, ngày của quyết định bị khiếu nại; nội dung bạn không đồng ý và lý do, kèm căn cứ; yêu cầu cụ thể, chẳng hạn hủy quyết định, sửa mức phạt, tạm đình chỉ thi hành; cuối cùng là chữ ký. Đính kèm bản sao quyết định và chứng cứ.
Nộp trực tiếp tại bộ phận tiếp công dân thì xin giấy biên nhận; gửi bưu điện thì gửi bảo đảm và giữ biên lai. Ghi lại ngày nộp, vì đó là mốc để bạn tính khi nào hết hạn giải quyết và khi nào tính tiếp thời hiệu khởi kiện. Bạn có thể ủy quyền cho người thân hoặc luật sư khiếu nại thay.
Ba điều cần nhớ
Thứ nhất, có 90 ngày để khiếu nại và 1 năm để khởi kiện kể từ khi nhận được quyết định, ghi lại ngày nhận ngay hôm đó. Thứ hai, khiếu nại lần đầu gửi cho chính người ra quyết định, không đồng ý thì khiếu nại lần hai hoặc kiện ra Tòa án nhân dân khu vực. Thứ ba, khiếu nại không làm dừng quyết định, nên với quyết định xử phạt vẫn phải nộp phạt đúng hạn, còn việc nào khó khắc phục thì xin tạm đình chỉ ngay trong đơn.
Hỏi đáp nhanh
Đang khiếu nại quyết định xử phạt thì có phải nộp phạt không?
Có. Khiếu nại không làm dừng việc thi hành quyết định, bạn vẫn phải nộp phạt trong 10 ngày. Nếu khiếu nại thành công và quyết định bị hủy hoặc sửa, khoản đã nộp có thể được hoàn trả theo quyết định giải quyết.
Có bắt buộc khiếu nại trước rồi mới được kiện ra tòa không?
Không bắt buộc. Bạn được chọn khiếu nại hoặc khởi kiện vụ án hành chính ngay, trong thời hiệu 1 năm kể từ khi nhận được hoặc biết được quyết định.
Quá 90 ngày rồi thì còn khiếu nại được không?
Chỉ khi bạn chứng minh được có trở ngại khách quan như ốm đau, thiên tai, đi công tác xa làm bạn không khiếu nại được. Nếu còn trong thời hạn 1 năm, bạn vẫn có thể cân nhắc khởi kiện ra tòa.
Án phí kiện quyết định hành chính là bao nhiêu?
Án phí hành chính sơ thẩm là 300 nghìn đồng. Nếu có yêu cầu bồi thường kèm theo thì phần đó có thể tính án phí riêng theo giá trị.
Lưu ý: Bài viết tổng hợp quy định đang có hiệu lực tại thời điểm đăng và chỉ mang tính tham khảo, không thay thế ý kiến pháp lý cho một vụ việc cụ thể. Văn bản pháp luật có thể được sửa đổi; vui lòng đối chiếu bản mới nhất hoặc trao đổi với luật sư trước khi quyết định.
